Μαριγούλα Κρητσιώτου: Ο άσκαυλος, ως όργανο εκστασιακών θεραπευτικών τελετών

Μαριγούλα Κρητσιώτου: Ο άσκαυλος, ως όργανο εκστασιακών θεραπευτικών τελετών

                   (Από την 5η Διεθνή Συνάντηση Ασκαυλου στην Κάρπαθο, Αυγούστος 2014)   

Ευχαριστώ τον Κ.Ο.Π.Α.Π. και τον Πολιτισμικό Οργανισμό Ολύμπου Καρπάθου (Π.ΟΡ.Ο.Κ.), ιδίως τον πρόεδρό του Γιώργο Τσαμπανάκη, για την πρόταση να συμμετάσχω στο συνεδριακό κομμάτι της 5ης Διεθνούς Συνάντησης Ασκαυλου στην Κάρπαθο. Ταυτόχρονα ζητώ συγνώμη από όλους τους συντελεστές και το κοινό, επειδή ειδικό πρόβλημα υγείας δεν μου επέτρεψε να προετοιμαστώ έτσι ώστε να καλύψω με επάρκεια το θέμα μου και να προσθέσω το δικό μου μικρό λιθαράκι στη μουσική γνώση που επιχειρούν αυτές οι συναντήσεις.   

γράφει η Μαριγούλα Κρητσιώτου

Κατόπιν τούτων, έρχομαι στην βιαστική, από εχθές, συρραφή των σκέψεων και πληροφοριών που ήθελα να επεξεργαστώ προκειμένου να δείξω τον διονυσιακό – εκστασιακό και απελευθρωτικό χαρακτήρα των μουσικών οργάνων που αποδίδονται με τον όρο άσκαυλοι, λόγω των μερών τους, του αυλού και του ασκού.   

Ως γνωστό, τις διονυσιακές λατρείες συνόδευαν ο αυλός και η πανδουρίδα (κρουτστό). Οι ιδιότητες του αυλού στις εν λόγω τελετές, τις οποίες πραγματεύεται η Χαρίκλεια Τσοκανή στο εξαιρετικό βιβλίο της με τίτλο «Η κραυγή της Μέδουσας», αποτέλεσαν την έμπνευση και την βάση για τη δική μου εργασία.   

Η κυρία Τσοκανή εξετάζει το ρόλο της μουσικής στη ζωή των αρχαίων Ελλήνων, χρησιμοποιώντας πληθώρα από πρωτογενή στοιχεία, φιλολογικά, αρχαιολογικά και αγγειογραφικά, τα οποία προσεγγίζει με μια άλλη οπτική. Για την ακρίβεια, ανιχνεύει τον ηθοποιητικό χαρακτήρα των μύθων και ιδίως του μύθου της Μέδουσας.   

Τη Μέδουσα -ένα θηλυκό αποτρόπαιο τέρας που απολιθώνει με το βλέμμα της εκείνον που την αντικρίζει- καταφέρνει να αποκεφαλίσει ο Περσέας με τη βοήθεια της θεάς Αθηνάς. Η τρομακτική κραυγή της ίδιας και των αδελφών της, κατά τον φόνο, προσφέρει στην θεά Αθηνά το ηχητικό υλικό, με το οποίο θα δημιουργήσει τον ήχο του αυλού και θα τον παραδώσει στους θνητούς.   

Όμως, η εν λόγω θρηνητική κραυγή θεωρείται, για τον Ησίοδο και τον Πίνδαρο, μια απειλητική και καταδιωκτική δράση κατά του Περσέα.  Πόσο μάλλον που, μέσω του ακέφαλου λαιμού της Μέδουσας, η κραυγή εξακολουθεί να βγαίνει από το βάθος των λάβρων σωθικών της, ως έξαλλος θυμός.   

Πρόκειται για τον θυμό που συμβολίζει την τραγική αλλά και μαχητική άναρθρη εναντίωση στον ίδιο τον θάνατο. Ο θυμός της Μέδουσας, πηγή της δύναμης της να αντιστέκεται στον θάνατο και μετά το γεγονός του, ερμηνεύει για τους αρχαίους Ελληνες, λέει η Τσοκανή, το επιθυμιτικόν, την ψυχική ανδρεία, που αγνοεί τα όρια του λογικού και τα υπερβαίνει προκειμένου για τη συνέχεια, για την ζωή, για την μεταμόρφωση και τη βίωση του θαύματος της ύπαρξης. Ταυτόχρονα, εκφράζει το σθένος που σηκώνει ανάστημα κατά του εχθρού και του άδικου.  

Σαν συνέπεια των παραπάνω και η φωνή του αυλού διαμορφώνει και αρθρώνει την εσωτερική δύναμη για ζωή.  Με άλλα λόγια, προερχόμενη από την φωνή της  Μέδουσας, ενέχει τέτοια συστατικά που καθιστούν τον αυλό όργανο που οδηγεί τον άνθρωπο σε καλλιτεχνική και πνευματική έκφραση, σε δείκτες εκπολιτισμού. Πρόκειται, όμως, για κατάσταση την οποία κατακτά διερχόμενος από την μανία. Η μανία μπορεί να εννοεί τον οίστρο, την φλόγα, την εκτός εαυτού κατάσταση, αλλά και την ένθεη και ιερή.    

Ο ήχος του αυλού, σε αντίθεση με τον ήχο της λύρας, βρίσκεται πιο κοντά στην ανθρώπινη φωνή, η οποία κατά τον Πλάτωνα εκφράζει την ψυχή του ανθρώπου, δηλαδή, το θεϊκό κομμάτι του. Η φωνή μόνο όταν  τραγουδά, εκπαιδεύει την ψυχή να απαλλάσσεται από τα ανθρώπινα πάθη στα οποία εκτρέπεται. Η φωνή, ως ψυχή και η ψυχή ως φωνή, τροφοδοτείται από την πνοή (αναπνοή). Αντίστοιχα και η φωνή του αυλού ζωντανεύει από την αναπνοή που χύνει σε όλο τον όγκο της ψυχικό και μουσικό συναίσθημα. Κατά συνέπεια, ο αυλός αρθρώνει με άναρθρο προομηλιτικό, αλλά πλήρως κατανοητό τρόπο την ηχητική γκάμα των βουβών επιθυμιών και συναισθημάτων, τα οποία τού εμφυσά η πνοή του αυλητή.  

Λόγοι πρακτικοί, που σχετίζονται με τις τεχνικές της αναπνοής, επινόησαν και παρήγαγαν τους άσκαυλους, οι οποίοι μπορεί  να θεωρηθούν εμπλουτισμένοι αυλοί, με ένα ασκό, τουλούμι. Κατόπιν τούτου, οι συμβολικές ιδιότητες του αυλού διατρέχουν κάθε άσκαυλο, εφόσον αυτός  παράγει μουσικές εικόνες ψυχής, μέσω της αναπνοής,  εκείνου που την παίζει.  

Σήμερα, σε περιοχές των Σερρών, της Δράμας, της κοιλάδας του Λιθοποτάμου (Κρήτη-Ρέθυμνο), του Πεντάλοφου Κοζάνης, του Ρουμλουκίου, των απανταχού Ποντίων, της Κεφαλονιάς,  της Τζιας, της Σάμου, οι άσκαυλοι, δηλαδή, οι γκάϊντες και οι τσαμπούνες αποτελούν το αποκλειστικό μουσικό όργανο αποκριάτικων δρώμενων ή δρώμενων του Δωδεκαημέρου. Οι «αράπηδες», οι «φουστανελλάδες», «οι κουδουνάδες», «τα μομωέρια»  και διάφοροι άλλοι θίασοι και φιγούρες επιζητούν συμβολικά την καθιέρωση μιας άλλης τάξης από την συμβατική, παραδομένοι στην διαπεραστική μουσική της γκάιντας και της τσαμπούνας, στην ευρυθμία που αυτή παράγει και στην ενωτική κατάσταση.    

Οι γκάιντες έχουν, επιπλέον, θέση στην κορυφαία στιγμή της πυροβασίας, στα αναστενάρια και στους πολιτισμούς, στους οποίους αυτά εντάσσονται. Για την ακρίβεια, μόλις η πυροβασία ξεκινά, οι οργανοπαίχτες εγκαταλείπουν τη λύρα και παίζουν γκάιντα, κρατώντας τον ρυθμικό βηματισμό των αναστενάρηδων.  Διαφορετικά πνευστά, οι λεγόμενοι ζουρνάδες, συστήνουν την μουσική συνοδεία στις «Μπούλες» της Νάουσας.    

Στα αναφερθέντα δρώμενα, που στην ουσία επεξεργάζονται συμβολικά την έννοια του χρόνου, το πέρασμα από τη μια στην άλλη εποχή, στην άλλη κατάσταση, από το χειμώνα στην άνοιξη, στη βλάστηση, από το θάνατο στη ζωή, στην αναγέννηση, η  παιδευτική σημασία της ασκαυλικής μουσικής έγκειται στον οξύ ήχο της, καθώς με την μεσολάβησή του οι τελεστές περνούν στη σφαίρα του ιερού ενθουσιασμού, όπου τα όρια μεταξύ εσωτερικού και εξωτερικού κόσμου καταρρίπτονται, οι διαφορές και οι κάθε λογής συγκρούσεις απαλείφονται και ανοίγουν οι τρόποι ενότητας και μοντέλα για ένα πιο αρμονικό βίο.   

Οι άσκαυλοι στα Δωδεκάνησα, εν ολίγοις, οι τσαμπούνες ενσαρκώνουν την εκστασιακή και ένθεη κατάσταση στους διασκεδαστικούς χορούς κοινωνικών και προσωπικών γεγονότων. Ως γνωστό, σ’ αυτήν την νησιωτική περιοχή η τσαμπούνα συνοδεύει μια χορευτική παραλλαγή των κυκλικών χορών της Σούστας, στην οποία περιέχονται χοροί με εντονότερη και κάθετη σουσταριστή κίνηση. Αυτοί συνηθίζονται, ως επί το πλείστον στις ορεινές περιοχές των νησιών. Μάλιστα, οι προσδιορισμοί τους αποδίδουν λεκτικά την  κινητική μορφή τους: στην Κάλυμνο για παράδειγμα ο εν λόγο χορός ονομάζεται, όχι απλά πηητός, αλλά «τριπηητός». Η ονομασία τους σε άλλα νησιά είναι «Πάνω χορός» στην Κάρπαθο, «Πάνω» στην  Χάλκη, «Πάνω σούστα» στην Λέρο, «Χοχλαστή» στην Κάσο, Τσοπανίστικη στην Σύμη.   

 Εδώ η τσαμπούνα με τον οξύ ήχο της ενεργοποιεί την προς τα πάνω σωματική,  διανοητική και συναισθηματική κίνηση. Αυτό που συμβαίνει είναι η, κατά την Τσοκανή, ανάβαση του νου  για συνάντηση με το Θείο, η υπέρβαση, η έκσταση, ο ενθουσιασμός, τον οποίο εντείνει η σώμα με σώμα κίνηση, στο κυκλικό σχήμα. Προπάντων, η ανακυκλική κι ακατάληκτη κίνηση σ’ αυτούς τους χορούς βοηθά ώστε, «οι άνθρωποι να ανακαλύπτουν πόση ανάγκη έχουν να βρίσκονται μέσα σε κύκλους που δεν σταματούν ποτέ, που δεν σπάνε για να σημάνουν τον θάνατο» (βλ. Κουρή Μαρία).   

Στην ουσία οι κύκλοι που δεν σπάνε στους συγκεκριμένους χορούς αντιστοιχούν σε πολλούς ταυτόχρονα παράγοντες, όπως: τα απλά μουσικά και ρυθμικά μέτρα, οι μικρές μουσικές προτάσεις, τα μικρά στιχάκια, τα μικρά χορευτικά μοτίβα και οι ατέρμονες  επαναλήψεις τους. Όλα αυτά που διαμορφώνουν ένα ηχοκινητικό και μουσικο-ρυθμικό όλον απορροφούν την προσοχή των συμμετεχόντων, αποσπώντας τους από τα καθημερινά και εισάγοντάς τους ψυχή τε και σώματι στη μέθη της συγκίνησης που προκαλεί η κίνηση, η μουσική, ο λόγος, η κοινή δράση, η αίσθηση της συλλογικότητας. Έτσι, ανανεώνονται και απελευθερώνονται από τις καθημερινές τριβές και φθορές. Πιο πέρα, αντανακλούν, μέσω του καινούργιου εαυτού, την εσωτερική, στην  εξωτερική τους πραγματικότητα.  

Εν κατακλείδι η μουσική και ιδίως η ασκαυλική και ο χορός μας παρέχουν βελτιωτικές δυνατότητες. Μας επιτρέπει την έξοδο από τον εαυτό, την χαρά, τον ενθουσιασμό, την ενότητα, την τέλεια ψυχ-αγωγία.  

3.8.2023

πηγή Καρπαθιακά Νέα