Μιχαηλίδης Νουάρος – Γεώργιος Πρωτόπαπας – Βάσος Βαρίκας – Βάσος Χανιώτης – Εύρη Βαρίκα Μοσκοβη
γράφει ο Ιωάννης Β. Βασιλάκης
Υπάρχουν χωριά που δεν μετριούνται μόνο με τα σπίτια, τα σοκάκια και τους ανθρώπους τους. Μετριούνται με το αποτύπωμα που άφησαν στον χρόνο. Ένα τέτοιο χωριό είναι το Όθος της Καρπάθου. Ψηλά, στο πουνέντικο μέρος του νησιού, ανάμεσα στο Καστέλλι και την Κάτω Γειτονιά, γεννήθηκαν ή ρίζωσαν μορφές που δεν ανήκουν μόνο στην τοπική μνήμη. Ανήκουν στην πνευματική και εθνική ιστορία της Καρπάθου, των Δωδεκανήσων και του ευρύτερου Ελληνισμού.
Ο Μιχαήλ Μιχαηλίδης Νουάρος, ο Γεώργιος Ιωάν. Πρωτόπαπας, ο Βάσος Βαρίκας, ο Βάσος Χανιώτης και η Εύρη Βαρίκα δεν υπήρξαν απλώς πέντε διακεκριμένοι Οθείτες. Υπήρξαν πέντε διαφορετικές εκφράσεις της ίδιας βαθιάς ρίζας: της παιδείας, της ελευθερίας, της γραφής, της τέχνης, της ευθύνης απέναντι στον τόπο.
Ο Μιχαήλ Μιχαηλίδης Νουάρος, γεννημένος στο Όθος το 1877, υπήρξε ο θεμελιωτής της καρπαθιακής ιστορίας και λαογραφίας. Φιλόλογος, παιδαγωγός, ερευνητής, άνθρωπος της μνήμης και της ακρίβειας, διέσωσε με έργο ζωής τη φωνή της Καρπάθου. Από την Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης έως τη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών, από την Κρήτη και την Κωνσταντινούπολη έως την Κύπρο, την Αίγυπτο, τη Σμύρνη και την Αθήνα, κουβάλησε πάντοτε μέσα του τον γενέθλιο τόπο. Όπου κι αν βρέθηκε, δεν απομακρύνθηκε από την Κάρπαθο· την πήρε μαζί του.
Τα «Καρπαθιακά Δημοτικά Άσματα», τα «Λαογραφικά Σύμμεικτα Καρπάθου», η «Ιστορία της Καρπάθου», αλλά και η συμβολή του στη μελέτη της Κάσου, δεν είναι απλώς βιβλία. Είναι κιβωτοί. Μέσα τους σώζεται η γλώσσα, το τραγούδι, το ήθος, η λαϊκή σοφία και η ιστορική συνέχεια ενός νησιού που ήξερε να επιμένει. Ο Νουάρος δεν έγραψε για την Κάρπαθο από νοσταλγία. Έγραψε από χρέος.
Δίπλα του, σε άλλο δρόμο αλλά με την ίδια ρίζα, στέκει ο Γεώργιος Ιωάν. Πρωτόπαπας, γεννημένος στο Όθος το 1874. Νομικός, διδάκτωρ της Νομικής Σχολής Αθηνών, δικηγόρος, δικαστής, δημόσιος λειτουργός και πατριώτης, υπήρξε μία από τις σημαντικότερες πολιτικές μορφές που ανέδειξε η Κάρπαθος στις αρχές του 20ού αιώνα.
Το όνομά του συνδέθηκε αμετάκλητα με το Συνέδριο της Πάτμου του 1912, όπου, ως εκπρόσωπος της Καρπάθου, συμμετείχε στη μεγάλη πράξη πολιτικής αυτοσυνειδησίας των Δωδεκανησίων. Εκεί, μέσα στην πρώτη περίοδο της Ιταλοκρατίας, οι πληρεξούσιοι των νησιών διακήρυξαν την Αυτονομία και ονόμασαν το διοικητικό τους σχήμα «Πολιτεία του Αιγαίου». Για αυτή τη δράση ο Πρωτόπαπας διώχθηκε και εξορίστηκε από τους Ιταλούς.
Υπήρξε ενεργός εργάτης του εθνικού αγώνα. Κατά την περίοδο της Ιταλοκρατίας οργάνωνε συλλαλητήρια στην Κάρπαθο, διατηρώντας ζωντανό το πνεύμα της αντίστασης, ενώ μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή συμμετείχε στην επιτροπή αποκατάστασης των προσφύγων, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην ανακούφιση και οργάνωση χιλιάδων ξεριζωμένων. Πλήρωσε τη δράση του με την εξορία.
Όμως ο Πρωτόπαπας δεν ήταν μόνο πολιτική μορφή. Ήταν και άνθρωπος βαθιάς καρπαθιακής ψυχής. Στο πρόσωπό του ενώνονται ο νομομαθής, ο πατριώτης, ο εραστής της ελευθερίας και ο Οθείτης που, όταν πλησίαζε το τέλος, ζήτησε να επιστρέψει στο πατρικό του σπίτι και να ταφεί στο χωριό του.
Ο Βάσος Βαρίκας γεννημένος το 1912 στο Αϊδίνι της Μικράς Ασίας ,μεγάλωσε σε μια πολυμελή οικογένεια από το Όθος, γιος του Ανδρέα και της Ζαχαρούλας Βαρίκα. Παππούς του ήταν ο Βασίλης Ασλανίδης, από τον οποίο προήλθε το επώνυμο «Βαρίκας», ως παρατσούκλι που καθιερώθηκε σε ολόκληρη τη γενιά.
Ο Βάσος Βαρίκας , υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους νεοέλληνες λογοτεχνικούς κριτικούς. Έζησε την πρώτη φάση της Ιταλοκρατίας στην Κάρπαθο και από το 1923 εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στη Νέα Σμύρνη. «Ο γιος του Ανδρέας θα χαθεί νωρίς και θα δώσει το όνομα του στο γυμναστήριο της Νέας Σμύρνης και στο καθιερωμένο τουρνουά Μπάσκετ Ανδρέα Βαρίκα»
Από την Ιατρική πέρασε στη Φιλολογία, καθώς η κλασική παιδεία, η λογοτεχνία και η φιλοσοφία τον είχαν ήδη κερδίσει. Ο Βαρίκας υπήρξε κριτικός με γνώση, πάθος και ευθύνη. Από τα «Νέα» και το «Βήμα», από την κριτική βιβλίου και θεάτρου, στάθηκε απέναντι στη λογοτεχνία όχι ως απλός σχολιαστής, αλλά ως άνθρωπος που κατανοούσε ότι κάθε έργο γεννιέται μέσα στον καιρό του.
Σημαντικό είναι ότι δεν ξέχασε τα Δωδεκάνησα. Στις 15 Απριλίου 1936, μόλις 24 ετών, συνυπέγραψε την ίδρυση της Εταιρείας Δωδεκανησιακών Μελετών, μαζί με άλλους Δωδεκανήσιους διανοούμενους, ανάμεσά τους τον Νουάρο και τον Χανιώτη. Αργότερα, με άρθρα του, στηλίτευσε τη γραφειοκρατία και την πολιτική μετριότητα της μεταπολεμικής διοίκησης των νησιών.
Ο Βάσος Χανιώτης, γεννημένος στο Όθος το 1902, υπήρξε ζωγράφος, λογοτέχνης, δημοσιογράφος και μεταφραστής. Από την Ιατρική στράφηκε στην τέχνη, εκεί όπου ανήκε πραγματικά. Η φαντασία του και η γραφή του αποτύπωσαν την Κάρπαθο με μοναδικό τρόπο.
Στα έργα του υπάρχει φως, θάλασσα, πέτρα, μνήμη. Μετέφρασε τα σονέτα του Σαίξπηρ και τα συνόδευσε με δικά του σχέδια. Συμμετείχε και εκείνος στην ίδρυση της Εταιρείας Δωδεκανησιακών Μελετών. Ήταν παρών στους αγώνες, αλλά χωρίς θόρυβο. Ένας δημιουργός της σιωπής.
Η Εύρη Βαρίκα Μοσκόβη γεννήθηκε το 1910 στο Όθος, κόρη του Ανδρέα και της Ζαχαρούλας Βαρίκα. Αδέλφια της ήταν η Αλεξάνδρα, η Ευδοξία, η Περσεφόνη, ο Βάσος, ο Ευάγγελος και ο Τηλέμαχος.
Ήταν τέταρτη στη σειρά ανάμεσα στα αδέλφια της και μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον με έντονη προσωπικότητα και οικογενειακή συνοχή. Ο πατέρας της, Ανδρέας Βαρίκας, διετέλεσε Δήμαρχος Όθους και ανέπτυξε αντιστασιακή δράση κατά την Ιταλοκρατία, γεγονός που τον οδήγησε στην αναγκαστική φυγή και επηρέασε βαθιά τη διαμόρφωση της συνείδησής της.
Η Εύρη σπούδασε, δίδαξε, έγραψε και συμμετείχε ενεργά στους δωδεκανησιακούς αγώνες. Από νωρίς φανέρωσε την κλίση της στα γράμματα. Υπηρέτησε την εκπαίδευση και τη λογοτεχνία με συνέπεια και πάθος, ενώ παράλληλα συμμετείχε σε σωματεία και δράσεις για την απελευθέρωση της Δωδεκανήσου.
Αν τους δει κανείς χωριστά, θα μιλήσει για έναν φιλόλογο και λαογράφο, έναν νομικό και πατριώτη, έναν κριτικό λογοτεχνίας, έναν καλλιτέχνη και μια δασκάλα-συγγραφέα. Αν όμως τους δει μαζί, τότε αποκαλύπτεται κάτι πολύ μεγαλύτερο: το Όθος δεν γέννησε απλώς ανθρώπους με ταλέντο. Γέννησε ανθρώπους με συνείδηση.
Ο Νουάρος διέσωσε τη μνήμη.
Ο Πρωτόπαπας υπηρέτησε την ελευθερία.
Ο Βαρίκας τίμησε τον λόγο.
Ο Χανιώτης αποτύπωσε την ψυχή.
Και η Εύρη κράτησε ζωντανή τη φωνή του τόπου.
Πέντε μορφές. Πέντε δρόμοι. Μία ρίζα.
Και αυτή η ρίζα βρίσκεται ψηλά, στο Όθος της Καρπάθου. Εκεί όπου η μνήμη δεν είναι παρελθόν, αλλά παρουσία. Εκεί όπου οι άνθρωποι φεύγουν, αλλά το αποτύπωμά τους μένει. Εκεί όπου η ιστορία δεν γράφεται μόνο με γεγονότα, αλλά με ψυχή, με λόγο, με πράξη και με φως.
Γιατί υπάρχουν άνθρωποι που δεν χάνονται.
Απλώς αλλάζουν γειτονιά.
Ιωάννης Β. Βασιλάκης
φωτογραφία Σύλλογος Οθειτών “Ο Ζέφυρος”
9.5.2026
Καρπαθιακά Νέα
