Το Σάββατο, στις 24 Ιανουαρίου, η Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών Δωδεκανήσου (ΣΓΤΔ) και η Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ρόδου (ΔΚΒΡ) πραγματοποίησαν στο Μουσείο Νεοελληνικής Τέχνης του Δήμου Ρόδου (Νέα πτέρυγα Νεστοριδείου Μελάθρου) πολιτιστική εκδήλωση με θέμα: «Φώτης Βαρέλης, Αγαπητός Τσοπανάκης, Χριστόδουλος Παπαχριστοδούλου: Τρεις κορυφαίοι των ελληνικών γραμμάτων – Τρεις χαρισματικοί δάσκαλοι».
Την εκδήλωση συντόνισε ο αντιπρόεδρος της ΔΚΒΡ Νίκος Κωνσταντινίδης και προλόγισαν ο πρόεδρος της ΣΓΤΔ Μανώλης Μακρής και ο πρόεδρος της ΔΚΒΡ Σωτήρης Ντάλης.
Για τους τιμώμενους μίλησαν:
Κώστας Ε. Σκανδαλίδης για τον Φώτη Βαρέλη.
Χρυσούλα Εμμ. Ζουμπά για τον Χριστόδουλο Παπαχριστοδούλου.
Σουλεϊμάν Αλάγιαλη – Τσιαλίκ για τον Αγαπητό Τσοπανάκη.
Οι τιμώμενοι, μέσω του Μανώλη Αθανασιάδη, είχαν ιδιαίτερους δεσμούς με την Δωδεκανησιακή Παροικία της Αμερικής, και εγώ είχα την τύχη και την χαρά να τους γνωρίσω από κοντά στα Συμπόσια της ΣΓΤΔ.
Ο χαρισματικός Δάσκαλος Φώτης Βαρέλης
Ο Φώτης Βαρέλης γεννήθηκε στην Σάλακο της Ρόδου το 1911. Μετά την αποπεράτωση του σχολείου του χωριού συνέχισε τις σπουδές του στο Βενετόκλειο Γυμνάσιο της Ρόδου και στην συνέχεια φοίτησε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών από το οποίο έλαβε το δίπλωμα καθηγητή Φιλολογίας.
Το 1940 τον βρίσκομε στην Ρουμανία, καθηγητή των Ελληνικών Εκπαιδευτηρίων της Κωστάντζας όπου πέρασε τα χρόνια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Μετά το τέλος του πολέμου, διάβηκε τον Δούναβη, διέσχισε περπατητά την Βουλγαρία και συνεχίζοντας έφτασε το 1946 στην Αθήνα. Βρισκόμαστε στα χρόνια του εμφυλίου πολέμου και πέρασε από πολλές διατυπώσεις μέχρι να φτάσει στην Ρόδο, όπου δίδαξε για πολλά χρόνια στο Βενετόκλειο και σε άλλα γυμνάσια της Δωδεκανήσου, και στην Παιδαγωγική Ακαδημία της Ρόδου.
Ασχολήθηκε με την λογοτεχνία και έγραψε αρκετά βιβλία, πεζά, ποιητικά και θεατρικά. Ανάμεσα στα έργα του, το μυθιστόρημα «Κίταλα» που βραβεύθηκε από την Ακαδημία Αθηνών, μαζί με τα βιβλία του «Αλκυονίδες» και «Η τελευταία διδασκαλία» αποτελούν την τριλογία του. Ιδιαίτερα συγκινητικό είναι το πρώτο του ποιητικό βιβλίο, το «Τραγούδι του σκλάβου», με θέμα την αλύτρωτη Δωδεκάνησο που βρισκόταν υπό ιταλική κατοχή.
Στον πανελλήνιο διαγωνισμό για το επίγραμμα εις ανάμνησιν της 8ης Μαΐου 1945, κέρδισε το επίγραμμα του Φώτη Βαρέλη και σήμερα βρίσκεται χαραγμένο σε ανάγλυφη τριήρη σε βράχο στη Σύμη, εκεί που υπεγράφη η παράδοση της Δωδεκανήσου από τους Γερμανούς στους Συμμάχους:
«Απόψε κρυφομίλησε η Λευτεριά με μένα.
Πάψετε Δωδεκάνησα νά ’στε συλλογισμένα».
Πάνω απ’ όλα ο Φώτης Βαρέλης ήταν Δάσκαλος, γινόταν ένα με τα παιδιά και τα παιδιά γινόντουσαν ένα μαζί του. Στην Αμερική, υπήρξαν μαθητές του και ασχολούνταν με πολιτιστικά θέματα και με υπερηφάνεια έλεγαν ότι υπήρξαν μαθητές του Φώτη Βαρέλη. Έτσι, όταν τον συνάντησα στο γραφείο του τότε αντιδημάρχου Κώστα Σκανδαλίδη, μετά από μια ώρα «διδασκαλίας», του είπα: «Τώρα θα μπορώ να λέγω και εγώ ότι υπήρξα μαθητής του Φώτη Βαρέλη!».
O ακαδημαϊκός Αγαπητός Τσοπανάκης
O Αγαπητός Τσοπανάκης γεννήθηκε στη Σάλακο της Ρόδου το 1908. Μετά την αποπεράτωση του σχολείου του χωριού του συνέχισε τις σπουδές του στο Βενετόκλειο Γυμνάσιο της Ρόδου και στην συνέχεια φοίτησε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, από το οποίο έλαβε το δίπλωμά του. Συνέχισε τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, όπου παρακολούθησε μαθήματα γλωσσολογίας, φωνητικής αρχαίων γλωσσών, σανσκριτικών, ιταλικής γλώσσας και λογοτεχνίας, καθώς και κλασσικής φιλολογίας και το 1932 αναγορεύτηκε διδάκτορας.
Tο 1933 άρχισε να διδάσκει στο Βενετόκλειο Γυμνάσιο στην Ρόδο, αλλά το 1936 συνελήφθη για την πατριωτική του δράση και εκτοπίστηκε στην Ιταλία. Επέστρεψε στην Ελλάδα και το 1938 διορίστηκε σε γυμνάσιο της Θεσσαλονίκης. Tο 1944 εκλέχτηκε υφηγητής Γλωσσολογίας, στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, το 1950 έγινε έκτακτος καθηγητής, το 1955 εκλέχτηκε τακτικός καθηγητής, όπου δίδαξε ως το 1973 και διετέλεσε κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής (1958-1959) και συγκλητικός (1964-1965) του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Στο διάστημα 1978-1979 δίδαξε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης, συμβάλλοντας στην οργάνωση και στελέχωσή της. Το 1984 εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, της οποίας και διετέλεσε πρόεδρος το 1998.
Σημαντική είναι η προσφορά του Αγαπητού Τσοπανάκη στην επιστήμη, τόσο με την ιδιότητα του γλωσσολόγου, κορυφαίος καρπός της οποίας είναι η «Νεοελληνική Γραμματική» του, όσο και στο πεδίο της Κλασικής Φιλολογίας. Tο ερευνητικό του έργο στους τομείς της Γλωσσολογίας και της Κλασσικής Φιλολογίας, αναφέρεται στην ιστορία της ελληνικής γλώσσας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Έχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με τα ιδιώματα και τις διαλέκτους της ελληνικής γλώσσας (Κύπρος, Χάλκη, Ρόδος, Μακεδονία, Κάτω Ιταλία κ.ά.), καθώς και με τη γλώσσα και το λεξιλόγιο σημαντικών έργων και συγγραφέων (Καζαντζάκης, Βαλαωρίτης, Κοραής). Μεταξύ των πιο γνωστών βιβλίων του είναι: «Εισαγωγή στον Όμηρο», «Νεοελληνική Γραμματική», «Προβλήματα της Δημοτικής».
Τον Αγαπητό Τσοπανάκη έτυχε να τον γνωρίσω από κοντά στα Συμπόσια της ΣΓΤΔ και σε αρκετές συναντήσεις που είχαμε με άλλους ανθρώπους των γραμμάτων στην Ρόδο. Εκείνο που με εντυπωσίαζε, δεν ήταν μόνο η σοφία, αλλά η απλότητα του χαρακτήρα του και ο τρόπος με το οποίο εξηγούσε και απλοποιούσε δύσκολα προβλήματα. Θεωρώ τιμή που είχα την ευκαιρία να τον συναντήσω και που σχολίασε το πρώτο μου βιβλίο «Η Μάχη της Τήλου».
Ο ιστορικός της Ρόδου Χριστόδουλος Παπαχριστοδούλου
O Χριστόδουλος Παπαχριστοδούλου γεννήθηκε στη Σάλακο της Ρόδου, όπου τελείωσε τις πρώτες τέσσερις τάξεις του Δημοτικού και τις υπόλοιπες στην Κρεμαστή. Συνέχισε στο Βενετόκλειο Γυμνάσιο, το οποίο τελείωσε με άριστα. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και το 1928 πήρε το πτυχίο Φιλολογίας. Στο διάστημα των θερινών διακοπών παρακολουθούσε μεταπτυχιακά μαθήματα και το 1933 πήρε το διδακτορικό δίπλωμα Laurea από το Πανεπιστήμιο της Πίζας και το 1935 το δικτατορικό δίπλωμα Diploma di Perfezionamanto in Filologia Classica από το Πανεπιστήμιο της Ρώμης.
Υπηρέτησε στο Ημιγυμνάσιο Κρεμαστής και μετά στο Βενετόκλειο Γυμνάσιο, μέχρι το 1937 που το έκλεισε ο Ιταλός Διοικητής De Vecchi. Ακολούθησαν τα χρόνια της αυτοεξορίας των εκπαιδευτικών. Πήγε στην Αίγυπτο, όπου δίδαξε καθηγητής στο Ελληνικό Γυμνάσιο στη Mansura και γυμνασιάρχης στο Ελληνικό Γυμνάσιο στο Port-Said.
Με την απελευθέρωση της Δωδεκανήσου επέστρεψε στην Ρόδο το 1945 και ανέλαβε γυμνασιάρχης του Καζουλείου Γυμνασίου Θηλέων και από το 1956 μέχρι το 1964, που συνταξιοδοτήθηκε, υπηρέτησε ως γυμνασιάρχης του Βενετόκλειου Γυμνασίου Αρένων.
Από το 1927 άρχισε την δημοσίευση άρθρων και μελετών φιλολογικού, λαογραφικού, γλωσσολογικού και ιστορικού περιεχομένου και το 1933 εξέδωσε «Το Ροδίτικο Γλωσσάριο», που πήρε το Α΄ βραβείο της Γλωσσικής Εταιρείας. O Παπαχριστοδούλου συνέχισε το συγγραφικό του έργο με την έκδοση αρκετών βιβλίων ιστορικού και λαογραφικού περιεχομένου μεταξύ των οποίων: «Ιστορία της Ρόδου», «Συμβολή στο Τοπωνυμικό της Ρόδου», «Λεξικό των Ροδίτικων Ιδιωμάτων», και υπήρξε από τα ιδρυτικά μέλη της ΣΓΤΔ.
Τον Χριστόδουλο Παπαχριστοδούλου τον γνώρισα από κοντά, όταν το 1953 οι δύο τελευταίες τάξεις του Γυμνασίου Καρπάθου πήγαν για εκπαιδευτική εκδρομή στην Ρόδο και ο Παπαχριστοδούλου μας ξενάγησε στο Αρχαιολογικό Μουσείο και στους αρχαιολογικούς τόπους του νησιού. Αργότερα τον γνώρισα καλλίτερα διαβάζοντας το βιβλίο του «Ιστορία της Ρόδου».
Prominent Dodecanesians in letters with Pan-Hellenic prestige
By Manolis Cassotis
On Saturday, January 24, the Dodecanese House of Letters and Arts (DHLA) and the Public Central Library of Rhodes (PCLR) held a cultural event at the Museum of Modern Greek Art of the Municipality of Rhodes (New Wing of Nestorideion Melathros) about: Three charismatic teachers and leaders of the Greek letters; Fotis Varelis, Agapitos Tsopanakis and Christodoulos Papachristodoulou.
The event was coordinated by the vice president of the PCLR, Nikos Konstantinidis, and prefaced by the president of DHLA Manolis Makris, and the president of PCLR, Sotiris Dalis. The following spoke about the honorees:
Costas E. Skandalidis for Fotis Varelis.
Chrysoula Emm. Zoumba for Christodoulos Papachristodoulou.
Souleiman Alagiali – Tsialik for Agapitos Tsopanakis.
The honorees, through Manolis Athanasiadis, had special ties to the Dodecanese Community of America, and I had the good fortune and joy of meeting them at the DHLA Symposia.
The charismatic Teacher Fotis Varelis
Fotis Varelis was born in Salakos, Rhodes, in 1911. After completing the village school, he continued his studies at the Venetoklion High School of Rhodes and then attended the University of Athens, from which he received his diploma as professor of Philology.
In 1940, we find him in Romania, a teacher at the Greek Schools of Constanta where he spent the years of WWII. After the end of the war, he crossed the Danube, crossed Bulgaria on foot and continued to Athens in 1946. We are in the years of the Greek civil war, and he went through many formalities until he reached Rhodes, where he taught for many years at Venetoklion and other high schools in the Dodecanese, and at the Pedagogical Academy of Rhodes.
He was involved in literature and wrote several books, prose, poetry and plays. Among his works, the novel “Kitala” was awarded by the Academy of Athens. Together with his books “Alcyonides” and “The Last Teaching” constitute his trilogy. Particularly moving is his first book of poetry, “Song of the Slave”, on the theme of the unredeemed Dodecanese that was under Italian occupation.
In the national competition for the epigram in memory of May 8, 1945, the Fotis Varelis’ epigram won and today it is engraved on the relief of a trireme on a rock in Symi, where the surrender of the Dodecanese from the Germans to the Allies was signed (in free translation):
“Tonight, Liberty spoke to me in secret.
Stop, Dodecanese, to worry.”
Above all, Fotis Varelis was a Teacher, he became one with the students and the students became one with him. In America, there were his students that were involved in cultural events, and they proudly said that they were students of Fotis Varelis. So, when I met him in the office of the then deputy mayor, Kostas Skandalidis, after an hour of “teaching”, I said to him: “Now I too will be able to say that I was a student of Fotis Varelis!”
The academian Agapitos Tsopanakis
Agapitos Tsopanakis was born in Salakos, Rhodes, in 1908. After completing his village school, he continued his studies at the Venetoklion High School of Rhodes and then at the School of Philosophy of Athens University, from which he received his diploma. He continued his studies at the University of Pisa, where he attended courses in linguistics, phonetics of ancient languages, Sanskrit, Italian language and literature, as well as classical philology, and in 1932 he was awarded a doctorate.
In 1933 he began teaching at the Venetoklion High School in Rhodes, but in 1936 he was arrested for his patriotic activities and deported to Italy. He returned to Greece and in 1938 he was appointed to a High School in Thessaloniki. In 1944 he was elected assistant professor of Linguistics at the Department of Philosophy of the University of Thessaloniki, in 1950 he became an associate professor, in 1955 he was elected a full professor, where he taught until 1973 and served as dean of the Faculty of Philosophy (1958-1959) and president (1964-1965) of the University of Thessaloniki. In the period 1978-1979 he taught at the University of Crete, contributing to its organization and staffing. In 1984 he was elected member of the Academy of Athens, of which he served as president in 1998.
The contribution of Agapitos Tsopanakis to science is significant, both as a linguist, the leading fruit of which is his “Modern Greek Grammar”, and in the field of Classical Philology. His research work in the fields of Linguistics and Classical Philology refers to the history of the Greek language from antiquity to the present day. He has been particularly concerned with the idioms and dialects of the Greek language (Cyprus, Halki, Rhodes, Macedonia, Southern Italy, etc.), as well as with the language and vocabulary of important works and authors (Kazantzakis, Valaoritis, Korais). Among his best-known books are: “Introduction to Homer”, “Modern Greek Grammar”, “Problems of the Demotic Greek language”.
I happened to meet Agapitos Tsopanakis in person at the Symposia of the DHLA and at several meetings we had with people of letters in Rhodes. What impressed me was not only his wisdom, but also the simplicity of his character and the way in which he explained and simplified difficult problems. I consider it an honor to have had the opportunity to meet him and that he commented on my first book “The Battle of Tilos”.
The historian of Rhodes Christodoulos Papachristodoulou
Christodoulos Papachristodoulou was born in Salakos, Rhodes, where he completed the first four grades of primary school and the rest in Kremasti. He continued at Venetoklion High School, from which he graduated with honors. He studied at the University of Athens and in 1928 received his degree in Philology. During the summer holidays, he attended postgraduate courses and in 1933 received the Laurea doctoral degree from the University of Pisa and in 1935 the dictatorial Diploma di Perfezionamanto in Filologia Classica from the University of Rome.
He served at Kremasti’s Junior High School and then at the Venetoklion High School, until 1937 when it was closed by the Italian Governor De Vecchi. The years of self-exile of teachers followed. He went to Egypt, where he taught at the Greek High School in Mansura and as principal at the Greek High School in Port-Said.
With the liberation of the Dodecanese, he returned to Rhodes in 1945 and took over as principal of the Kazoulio Girls’ High School and from 1956 until 1964, when he retired, he served as principal of the Venetoklion Boys’ High School.
In 1927 he began publishing articles and studies of literary, folklore, linguistic and historical content and in 1933 he published “The Rhodian Glossary”, which received the 1st prize of the Language Society. Papachristodoulou continued his writing work with the publication of several books of historical and folklore content, including: “History of Rhodes”, “Contribution to the Toponymy of Rhodes”, “Dictionary of Rhodian Idioms”, and was one of the founding members of the DHLA.
I met Christodoulos Papachristodoulou in person when, in 1953, the last two classes of the Karpathos High School went on an educational trip to Rhodes and Papachristodoulou guided us to the Archaeological Museum and the archaeological sites of the island. Later, I got to know him better by reading his book “History of Rhodes”.
