Ηγέτες και Ηγεσία στην Ελλάδα: Ιστορική Μοίρα ή Πολιτική Επιλογή;
Από τον Καθηγητή Ηγεσίας και Δημόσιου Λόγου
Παναγιώτη Πήτερ Καραγιαννάκη
Πρόλογος: Πως γεννήθηκε αυτό το άρθρο;
Τον Ιούνιο του 2025 μου δόθηκε η ευκαιρία να διδάξω στο Αμπού Ντάμπι, στην πρωτεύουσα των Εμιράτων, αυτή τη φορά στο New York University Abu Dhabi Campus (NYUAD) που είναι το καλύτερο Πανεπιστήμιο της Μέσης Ανατολής και ένα από τα καλύτερα Παγκοσμίως.
Με χαρά και τιμή δέχθηκα την πρόταση, διότι θα δίδασκα Δημόσιο Λόγο και Ηγεσία κάτι που αγαπάω πάρα πολύ σε ένα πολύ ειδικό πρόγραμμα υποτροφίας που φέρνει το όνομα του Σεΐχη Μοχάμεντ, που είναι ο σημερινός πρόεδρος της χώρας.
Σημειώνω ότι είχα και 20 χρόνια διδασκαλίας σε Πανεπιστήμια στα Εμιράτα και η αλήθεια είναι ότι αγαπώ τα Εμιράτα, τους ντόπιους και τις φιλίες που δημιούργησα με τη δουλειά μου σαν καθηγητής εκεί.
Για 20 χρόνια ήμουν κοντά τους και αυτοί το εκτίμησαν πολύ, και η εκτίμηση συνεχίζεται μέχρι τώρα.
Έτσι αποδέχτηκα την πρόταση αυτή με χαρά και αφού υπηρέτησα το πρόγραμμα επέστρεψα στην Ελλάδα τέλος του 2025.
Με την επιστροφή μου στην Ελλάδα με κάλεσε μια μεγάλη Αθηναϊκή εταιρεία εισηγμένη στο Ελληνικό χρηματιστήριο για να παρουσιάσω ένα σεμινάριο με θέμα την “Ηγεσία” το οποίον έγινε.
Όταν τελείωσε το σεμινάριο δέχθηκα τα ευχαριστώ και ένα δώρο το οποίο ήταν, δύο βιβλία με τίτλο “Μεγάλοι Έλληνες,” ένα βιβλίο για τον Περικλή και το άλλο για τον Καποδίστρια.
Διάβασα το βιβλίο για τον Καποδίστρια είδα επίσης και τη ταινία “Καποδίστρια” που συνέπεσε εκείνη την περίοδο με την επιστροφή μου στην Ελλάδα.
Βλέποντας τα δρώμενα της σημερινής πολιτικής ζωής στην πατρίδα μου δεν μπόρεσα να αντισταθώ παρά να αναλύσω το θέμα της Ηγεσίας μέσα από το ιστορικό πρόσωπο του Ιωάννη Καποδίστρια και της Ελληνικής πολιτικής ζωής.
Και το κεντρικό ερώτημα είναι, αν η Ηγεσία στην Ελλάδα είναι Ιστορική Μοίρα ή Πολιτική Επιλογή;
Μέρος 1ον¨ Η Μελέτη της Ηγεσίας του 1821
Ιστορικά Γεγονότα και Φαινόμενα
Μετά την Ελληνική Επανάσταση του 1821 το νεοσύστατο κράτος βρέθηκε αντιμέτωπο με σύνθετες προκλήσεις πολιτικής οργάνωσης και θεσμικής συγκρότησης.
Αντί της άμεσης εδραίωσης ενός σταθερού διοικητικού πλαισίου παρατηρήθηκαν φαινόμενα παραταξιακών ανταγωνισμών, τοπικισμών και έντονης εξάρτησης από τις Μεγάλες Δυνάμεις. Το περιβάλλον αυτό ανέδειξε την ανάγκη για Ηγεσία με όραμα, θεσμική συνείδηση και Ηθικό Κύρος.
Σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο αναλαμβάνει τη διακυβέρνηση ο Ιωάννης Καποδίστριας.
Με σημαντική διπλωματική εμπειρία και ευρωπαϊκή παιδεία, επιχείρησε να θεμελιώσει ένα κράτος βασισμένο σε αρχές οργάνωσης, αξιοκρατίας και κοινωνικής μέριμνας.
Η ηγετική του αντίληψη δεν στηριζόταν στην επιβολή εξουσίας, αλλά στη διαμόρφωση λειτουργικών θεσμών και στην καλλιέργεια πολιτικής υπευθυνότητας.
Η διοικητική του δράση περιλάμβανε:
- Την ίδρυση Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων και Ορφανοτροφείων.
- Τη νομισματική οργάνωση του κράτους μέσω της εισαγωγής εθνικού νομίσματος.
- Την ανασυγκρότηση της αγροτικής οικονομίας.
- Τη συγκρότηση κεντρικής διοίκησης με έμφαση στη διαφάνεια.
Η προσωπική του στάση ζωής ενίσχυσε το ηθικό του κύρος:
Απέρριψε την αμοιβή για τα καθήκοντά του και αφιερώθηκε αποκλειστικά στο έργο της κρατικής ανασυγκρότησης.
Ωστόσο, η προσπάθεια περιορισμού των τοπικών συμφερόντων και η επιδίωξη συγκεντρωτικής διοίκησης προκάλεσαν αντιδράσεις από παραδοσιακά κέντρα ισχύος.
Όπως λέει ο καθ. Θάνος Βερέμης (2009) στο βιβλίο Μεγάλοι Έλληνες Ιωάννης Καποδίστριας “το μεταρυθμιστικό έργο του Καποδίστρια στους τομείς Παιδείας, της Οικονομίας και Γεωργίας, και η υπόσχεση διανομής των κρατικών γαιών σε ακτήμονες, τον καθιστούν αγαπητό στις λαϊκές τάξεις , αλλά όχι στους πολιτικούς (σελ. 19).
Ό Βερέμης (2009) εξηγεί ότι ο Καποδίστριας είχε το χάρισμα να γίνεται απαραίτητος για την διπλωματική του δραστηριότητα φτάνοντας 3ος στην ιεραρχία του Ρωσικού κράτους αλλά είχε και την ευσπλαχνία και το όραμα του για την νέα Ελλάδα (σελ. 97).
Χαρακτηριστικό παράδειγμα γράφει ο Βερέμης, ήταν η εκτίμηση για τον Καποδίστρια από τον πλούσιου Έλληνα από την Ρωσία, Δόμπολη. “Ηταν τέτοια που όρισε στην διαθήκη του κληρονόμο το Πανεπιστήμιο Αθηνών με έναν και μόνο όρο: να ονομαστεί “Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο” όπως έγινε. (σελ. 50)
Η δολοφονία του το 1831 από μέλη της οικογένειας Μαυρομιχάλη ανέκοψε βίαια την πρώτη συστηματική απόπειρα θεσμικής συγκρότησης του Ελληνικού κράτους.
Το γεγονός αυτό κατέδειξε τις δυσκολίες εμπέδωσης πολιτικής ενότητας και θεσμικής πειθαρχίας σε μια κοινωνία που μεταβαίνει από την επαναστατική δράση στη συγκροτημένη πολιτεία.
Κατά τις επόμενες δεκαετίες η πολιτική εξέλιξη της χώρας επηρεάστηκε καθοριστικά από τις επιλογές των Μεγάλων Δυνάμεων, οι οποίες διαδραμάτισαν ρόλο ακόμη και στην επιλογή του πρώτου βασιλιά, του Όθωνα της Ελλάδας.
Η εξέλιξη αυτή ανέδειξε το ζήτημα της εξωτερικής επιρροής και της περιορισμένης αυτονομίας στη διαδικασία λήψης αποφάσεων.
Η Μελέτη της Ηγεσίας
Η μελέτη της Ηγεσίας στην Ελληνική ιστορία μας διδάσκει με παραδείγματα που δεν περιορίζεται μόνο στον 19ο αιώνα.
Ο Καποδίστριας σαν ηγέτης χαρακτηρίζεται από ένα πολύ βασικό και θεμελιώδη στοιχείο της Ηγεσίας: Τις θέσεις εξουσίας που κατείχε τις υπηρέτησε με γνώμονα το καλό των πολλών και όχι για αυτοσκοπό σε προσωπικό και Ηγετικό κέρδος.
Ο Καποδίστριας παραδειγμάτισε με τη στάση αυτό που ονόμασε ο Robert K. Greenleaf (Servant/Leader) Υπηρέτη-Ηγέτη, όπως διατυπώθηκε στο βασικό του άρθρο “The Servant as Leader.” (1970) Ο Υπηρέτης σαν Ηγέτης. Η ιδέα του Υπηρέτη- Ηγέτη (servant/leader) λέει ότι ο Ηγέτης βάζει πρώτα τις ανάγκες της ομάδας.
Είναι σαν τον προπονητή μιας ομάδας που δεν παίζει ο ίδιος, αλλά φέρνει την ευθύνη για όλους τους παίκτες να ξέρουν το ρόλο τους και πώς να εντάσσονται στη δυναμική της ομάδας και την ευθύνη που έχουν απέναντι στους άλλους να λειτουργήσει η ομάδα αποτελεσματικά.
Δηλαδή υπηρετεί το έργο πάνω από όλα με το να στηρίζει την ομάδα που θα το φέρει πέρας το σκοπό του έργου και για αυτό ευθύνεται ο ίδιος και είναι “Υπηρέτης-Ηγέτης.”
Θεωρία της Ηγεσίας
Η ιστορία του Καποδίστρια προσφέρει κρίσιμα συμπεράσματα για το τι σημαίνει αποτελεσματική Ηγεσία:
- Η Ηγεσία απαιτεί θεσμική συγκρότηση και όχι προσωποκεντρική εξάρτηση.
- Η ηθική ακεραιότητα αποτελεί αναγκαία, αλλά όχι επαρκή συνθήκη επιτυχίας, διότι απαιτείται και κοινωνική συναίνεση.
- Η έλλειψη συλλογικής μνήμης και πολιτικής παιδείας αποδυναμώνει τη βιωσιμότητα των μεταρρυθμίσεων.
- Η λογοδοσία και η διοικητική επάρκεια συνιστούν βασικούς πυλώνες σύγχρονης δημοκρατικής διακυβέρνησης.
Η Ελληνική ιστορική εμπειρία κατά την περιόδο του Καποδίστρια μας δείχνει ότι η αποτελεσματική Ηγεσία δεν ταυτίζεται με τη ρητορική ή τη συγκυριακή δημοφιλία.
Αντιθέτως, προϋποθέτει στρατηγικό όραμα, θεσμική συνέχεια, καλλιέργεια πολιτικής συνείδησης και διαρκή επένδυση στην Παιδεία και στη συλλογική ευθύνη.
Μέρος 2: Ηγεσία και Ελληνική Διακυβέρνηση (2015–2025)
Μελέτη Αποτυχίας Θεσμικής Ωρίμανσης
Η τελευταία δεκαετία στην Ελλάδα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του χάσματος μεταξύ Ηγεσίας και πραγματικής Διακυβέρνησης. Από την περίοδο Διακυβέρνησης του Αλέξη Τσίπρα έως την κυριαρχία του Κυριάκου Μητσοτάκη η χώρα συνεχίζει να γνωρίζει δυστυχώς επαναλαμβανόμενες κρίσεις: Θεσμικές, διοικητικές, και ηθικές.
Σύγχρονα γεγονότα, όπως το σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη τον Φεβρουάριο του 2023, τηλεφωνικές υποκλοπές, σκάνδαλο ΟΠΕΚΕΠΕ επαναφέρουν στο προσκήνιο ζητήματα θεσμικής ευθύνης, κρατικής επάρκειας και λογοδοσίας.
Παραδείγματα, όπως αυτά ανεδεικνύουν διαχρονικές παθογένειες στη δημόσια διοίκηση, στον έλεγχο των υποδομών και στη λειτουργία των μηχανισμών ασφάλειας και υπευθυνότητας.
Η υπερσυγκέντρωση εξουσιών στο Πρωθυπουργικό γραφείο αποτελούν περιπτώσεις αποτυχίας θεσμικής ωρίμανσης.
Δεν πρόκειται για μεμονωμένα περιστατικά.
Πρόκειται για σύμπτωμα πολιτικής κουλτούρας.
Με βάση τα τέσσερα συμπεράσματα περί Ηγεσίας, η σύγχρονη Ελληνική πραγματικότητα μπορεί να αναλυθεί ως εξής:
- Θεσμική συγκρότηση ή προσωποκεντρική εξάρτηση;
Στην πράξη το Ελληνικό πολιτικό σύστημα εξακολουθεί να λειτουργεί αρχηγικά.
Τα κόμματα δομούνται γύρω από πρόσωπα, όχι γύρω από αρχές ή θεσμικές εγγυήσεις.
Η εκτελεστική εξουσία ενισχύεται, ενώ οι μηχανισμοί ελέγχου αποδυναμώνονται.
Η κρίση των υποκλοπών δεν ήταν απλώς πολιτικό σκάνδαλο.
Ήταν απόδειξη ότι οι θεσμοί μπορούν να εργαλειοποιηθούν, όταν δεν διαθέτουν πραγματική ανεξαρτησία.
Η τραγωδία στα Τέμπη δεν ήταν «ανθρώπινο λάθος».
Ήταν αποτυχία συστήματος εποπτείας.
Ηγεσία χωρίς θεσμούς ισοδυναμεί με συγκεντρωτισμό.
Και ο συγκεντρωτισμός γεννά αυθαιρεσία.
- Ηθική ακεραιότητα χωρίς κοινωνική συναίνεση
Η πολιτική ρητορική των τελευταίων ετών επενδύει έντονα στην εικόνα του «αποτελεσματικού μεταρρυθμιστή» ή του «ηθικού υπερασπιστή των αδυνάτων».
Δείτε για παράδειγμα τακτικά εγκαίνια σε νοσοκομεία και πτέρυγες σαν εικόνα στρατηγικής αλλά χωρίς πραγματική αποδοχή.
Ωστόσο, η Ηγεσία δεν κρίνεται από το αφήγημα, αλλά από συνέπεια και πράξεις αποδοχής.
Η διαχείριση της πανδημίας, οι αντιφάσεις στην ενεργειακή πολιτική, οι υποθέσεις διαφθοράς σε δημόσιους οργανισμούς ανέδειξαν το εξής: Η ηθική δεν επικοινωνείται, αλλά αποδεικνύεται.
Χωρίς κοινωνική εμπιστοσύνη, καμία μεταρρύθμιση δεν παγιώνεται.
Και χωρίς διαφάνεια, η εμπιστοσύνη διαβρώνεται.
- Έλλειψη Πολιτικής Παιδείας και Συλλογικής Μνήμης
Η Ελληνική κοινωνία αντιδρά έντονα σε κάθε κρίση, αλλά ξεχνά γρήγορα.
Οι διαδηλώσεις για τα Τέμπη υπήρξαν μαζικές.
Το ερώτημα είναι: Μετουσιώθηκαν σε θεσμικές αλλαγές;
Η επαναλαμβανόμενη εκλογική αναπαραγωγή των ίδιων κομματικών μηχανισμών αποδεικνύει ότι η οργή δεν μετατρέπεται σε πολιτική ωριμότητα.
Ηγεσία και λαός συνδιαμορφώνουν το επίπεδο διακυβέρνησης.
Όταν το εκλογικό σώμα επιβραβεύει το πελατειακό κράτος, το κράτος το διαιωνίζει.
- Λογοδοσία και διοικητική επάρκεια
Η τελευταία δεκαετία ανέδειξε διαχρονικές αδυναμίες:
- Καθυστερήσεις σε έργα υποδομής.
- Ανεπαρκείς ελεγκτικοί μηχανισμοί.
- Έλλειψη αξιοκρατικής στελέχωσης.
- Συγχώνευση πολιτικής ευθύνης και επικοινωνιακής διαχείρισης.
Η Ηγεσία σε ώριμες δημοκρατίες συνοδεύεται από άμεση ανάληψη ευθύνης.
Στην Ελλάδα, η ευθύνη διαχέεται, μετατίθεται ή «θολώνει» μέσω επικοινωνιακής στρατηγικής.
Η λογοδοσία δεν είναι πράξη ευγένειας.
Είναι προϋπόθεση θεσμικής αξιοπιστίας.
- Συμπέρασμα για την Ελληνική Πολιτική Ηγεσία
Η σύγχρονη ελληνική εμπειρία καταδεικνύει ένα σταθερό μοτίβο:
- Πρόσωπα χωρίς ήθος επαγγελματισμού
- Αδύναμοι θεσμοί.
- Περιορισμένη διαφάνεια.
- Βραχεία μνήμη και στις κάλπες.
Η Ηγεσία δεν κρίνεται όμως ΜΟΝΟ στις εκλογές.
Κρίνεται στη δομή των θεσμών που αφήνει πίσω της μια εξουσία.
Αν μετά από δέκα χρόνια διακυβέρνησης το κράτος παραμένει ευάλωτο σε σκάνδαλα, τραγωδίες και πελατειακές εξαρτήσεις, τότε η Ηγεσία υπήρξε διαχειριστική — όχι μεταρρυθμιστική.
Η Ελλάδα δεν πάσχει από έλλειψη ικανών προσώπων.
Πάσχει από έλλειψη θεσμικής κουλτούρας Ηγεσίας.
Και αυτό δεν είναι ιστορική μοίρα. Είναι Πολιτική επιλογή.
Επίλογος: Τροφή για Σκέψη
Όταν πρωτοπήγα στα Εμιράτα το 2001 να διδάξω στις Ένοπλες δυνάμεις δεξιότητες επικοινωνίας έμαθα καλά τους ντόπιους και ανάμεσα τους και κάποιους που ξέρανε προσωπικά το Πάτερα του Έθνους, όπως των αποκαλούν Σεΐχη Ζάγιεντ (Sheikh Zayed).
Είχα και τη τύχη να γνωρίσω και εγώ αυτό τον άνθρωπο τυχαία.
Όταν ρώτησα τον ντόπιο στρατηγό, τι ζήταγε ο Σεΐχης Ζάγιεντ από τους αρχηγούς τους όταν προτείνανε αλλαγές και προγράμματα για τη χώρα, αυτός ο βεδουίνος αρχηγός τους ρώταγε: “Τι καλό θα προσφέρει στη χώρα και στους πολίτες μας αυτό που προτείνατε;”
Και αυτό δεν είναι ιστορική μοίρα. Είναι πολιτική επιλογή.
28.2.2026
Καρπαθιακά Νέα
