Οι Αρκασιώτες εθελοντές στο Σύνταγμα Δωδεκανησίων
Ομιλία τιμής και μνήμης για τους αγωνιστές της Αρκάσας Καρπάθου
Κυρίες και κύριοι,
Σε αυτό το σημείο των ομιλητών στρέφουμε τη σκέψη μας στην Αρκάσα της Καρπάθου και σε δεκαοκτώ άνδρες της, οι οποίοι καταγράφηκαν ανάμεσα στους Δωδεκανήσιους εθελοντές που υπηρέτησαν στο ιστορικό Σύνταγμα Δωδεκανησίων κατά την πολεμική περίοδο 1940–1941.
Άνδρες διαφορετικών ηλικιών και επαγγελμάτων, εργάτες, κτίστες, λατόμοι, ένας ηθοποιός και δύο φοιτητές. Άνθρωποι του καθημερινού μόχθου και της δημιουργίας, που συνδέθηκαν με μια από τις σημαντικότερες στιγμές της νεότερης δωδεκανησιακής ιστορίας.
Όταν ξέσπασε ο πόλεμος, πολλοί Δωδεκανήσιοι, χωρίς να έχουν την υποχρέωση να πολεμήσουν ως Έλληνες πολίτες, επέλεξαν να καταταγούν εθελοντικά. Ανάμεσά τους βρέθηκαν και οι Αρκασιώτες που τιμούμε σήμερα.
Ανάμεσα σε αυτούς, ξεχωρίζει η μορφή του Περικλή Λεμονά, ή Λεμονιά, του Ιωάννου, που γεννήθηκε το 1916 και εργαζόταν ως λατόμος. Το όνομά του περιλαμβάνεται στις καταγραφές των Καρπαθίων που θυσιάστηκαν υπέρ πατρίδος κατά την πολεμική περίοδο 1940–1945. Η αναφορά του δεν αποτελεί απλώς μια γραμμή σε έναν κατάλογο. Πίσω από το όνομά του βρίσκεται ένας νέος άνθρωπος, που είχε μπροστά του τη ζωή, την εργασία και τα όνειρά του, αλλά συνδέθηκε με τον αγώνα για την πατρίδα.
Ο Περικλής Λεμονάς αντιπροσωπεύει όλους εκείνους τους απλούς ανθρώπους που, σε κρίσιμες ιστορικές στιγμές, αναλαμβάνουν βάρη μεγαλύτερα από τις προσωπικές τους δυνάμεις. Δεν γνωρίζουμε από τα στοιχεία που έχουμε στη διάθεσή μας όλες τις λεπτομέρειες της τελευταίας του διαδρομής. Γνωρίζουμε, όμως, ότι το όνομά του καταγράφεται ανάμεσα στους πεσόντες Καρπαθίους. Και αυτή η καταγραφή αρκεί για να μας επιβάλλει το χρέος της μνήμης.
Δίπλα του στεκόμαστε νοερά και στον Μιχαήλ Λεμονά του Ιωάννου, γεννημένο το 1910, εργάτη στο επάγγελμα. Τα δύο αυτά ονόματα, με το ίδιο πατρώνυμο, συνδέονται στην καταγραφή των Αρκασιωτών εθελοντών. Η παρουσία τους μάς καλεί να αναλογιστούμε πόσο βαθιά μπορούσε να φτάσει η απόφαση μιας οικογένειας να προσφέρει τα παιδιά της στον αγώνα. Δεν θα ήταν σωστό να αποδώσουμε στον Μιχαήλ συγκεκριμένη πολεμική πράξη ή την ίδια κατάληξη χωρίς αντίστοιχη τεκμηρίωση. Είναι, όμως, δίκαιο να τιμήσουμε τη συμμετοχή του και να κρατήσουμε ζωντανό το όνομά του.
Ιδιαίτερη είναι και η περίπτωση του Βασιλείου Πιττά του Μιχαήλ, γεννημένου το 1911, ο οποίος καταγράφεται ως ηθοποιός. Η παρουσία ενός ανθρώπου του θεάτρου ανάμεσα στους εθελοντές υπενθυμίζει ότι ο αγώνας εκείνης της εποχής ένωσε ανθρώπους από διαφορετικούς κόσμους. Ο Πιττάς συνδέθηκε αργότερα και με την καρπάθικη ζαχαροπλαστική, διακρινόμενος στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης το 1954. Η διαδρομή του μάς θυμίζει πως οι άνθρωποι που υπηρέτησαν στον πόλεμο είχαν και μια άλλη ζωή, με ταλέντα, δημιουργία και προσφορά στον τόπο τους.
Ανάμεσά τους συναντούμε επίσης τον Γεώργιο Βασιλειάδη του Ιωάννου, γεννημένο το 1912, εργάτη. Η συμμετοχή του στο Σύνταγμα Δωδεκανησίων εντάσσεται στην ευρύτερη ιστορία των Καρπαθίων που προσήλθαν εθελοντικά για να πολεμήσουν. Η αξία της προσφοράς του βρίσκεται ήδη σε αυτή την απόφαση: ένας άνθρωπος του μόχθου εγκατέλειψε την καθημερινότητά του για να υπηρετήσει έναν σκοπό που θεωρούσε ανώτερο από τον εαυτό του.
Οι ιστορίες αυτών των ανδρών δεν πρέπει να μείνουν αποκομμένες από τους υπόλοιπους Αρκασιώτες. Γιατί ο αγώνας δεν γράφεται μόνο από εκείνους για τους οποίους διασώθηκαν περισσότερες πληροφορίες. Γράφεται και από εκείνους των οποίων τα ίχνη είναι λιγότερα, αλλά η παρουσία τους στα αρχεία αποδεικνύει ότι συμμετείχαν στην ίδια μεγάλη προσπάθεια.
Ας ακουστούν, λοιπόν, όλα τα ονόματα των δεκαοκτώ Αρκασιωτών, όπως καταγράφονται στον κατάλογο των εθελοντών:
-
Γεώργιος Βασιλειάδης του Ιωάννου, γεννημένος το 1912, εργάτης.
-
Μηνάς Ιωαννίδης του Ιωάννου, γεννημένος το 1912, κτίστης.
-
Μιχαήλ Λεμονάς του Ιωάννου, γεννημένος το 1910, εργάτης.
-
Περικλής Λεμονάς του Ιωάννου, γεννημένος το 1916, λατόμος.
-
Σταμάτιος Μαναρουλάς του Νικολάου, γεννημένος το 1910, κτίστης.
-
Εμμανουήλ Ναυπλιός, ή Εμμανουηλίδης, του Πολυχρόνη, γεννημένος το 1919, λατόμος.
-
Βασίλειος Πιττάς του Μιχαήλ, γεννημένος το 1911, ηθοποιός.
-
Γεώργιος Σκευοφύλαξ του Μιχαήλ, γεννημένος το 1914, φοιτητής.
-
Γεώργιος Σκευοφύλαξ του Νικολάου, γεννημένος το 1910, φοιτητής.
-
Ανδρέας Φράγκος του Νικολάου, γεννημένος το 1917, εργάτης.
-
Αντώνιος Φράγκος του Μηνά, γεννημένος το 1913, εργάτης.
-
Βασίλειος Φράγκος του Μηνά, γεννημένος το 1916, εργάτης.
-
Ιωάννης Φράγκος του Νικολάου, γεννημένος το 1917, λατόμος.
-
Μιχαήλ Χατζάκης του Βασιλείου, γεννημένος το 1913, λατόμος.
-
Μιχαήλ Χατζηγεωργίου του Εμμανουήλ, γεννημένος το 1915, λατόμος.
-
Νικόλαος Χατζηγεωργίου του Εμμανουήλ, γεννημένος το 1912, λατόμος.
-
Βασίλειος Χατζηπαπάς του Σπυρίδωνος, γεννημένος το 1912, λατόμος.
-
Ηλίας Χατζηπαπάς του Σπυρίδωνος, γεννημένος το 1912, εργάτης.
Δεκαοκτώ ονόματα. Δεκαοκτώ άνθρωποι της Αρκάσας. Δεκαοκτώ διαφορετικές προσωπικές διαδρομές, ενωμένες μέσα από την ίδια ιστορική συγκυρία.
Για τους Αρκασιώτες, όπως και για τους όλους τους Καρπάθιους και τους Δωδεκανήσιους εθελοντές, η προσφορά αυτή συνδέθηκε με την ελπίδα μιας ελεύθερης πατρίδας. Κάποιοι επέστρεψαν στη ζωή τους, άλλοι συνέχισαν τις διαδρομές τους μακριά από τον τόπο τους και κάποιοι δεν γύρισαν ποτέ. Για κάθε επιμέρους περίπτωση, η ιστορική ακρίβεια απαιτεί να διακρίνουμε όσα γνωρίζουμε από όσα δεν έχουν ακόμη τεκμηριωθεί. Η τιμή προς τους νεκρούς δεν χρειάζεται υπερβολές· χρειάζεται αλήθεια.
Κυρίες και κύριοι,
Η μνήμη αποκτά πραγματικό νόημα όταν τα ονόματα παύουν να είναι απλές εγγραφές σε έναν κατάλογο και γίνονται μέρος της ιστορίας του τόπου μας. Όταν τα παιδιά της Αρκάσας και κάθε χωριού του νησιού, μαθαίνουν ότι άνθρωποι από το χωριό τους, με επαγγέλματα και όνειρα τόσο κοντινά στη δική τους καθημερινότητα, βρέθηκαν σε έναν μεγάλο αγώνα για την ελευθερία.
Οφείλουμε να διαφυλάξουμε αυτά τα ονόματα, να αναζητούμε τις μαρτυρίες, να διασταυρώνουμε τα στοιχεία και να συμπληρώνουμε, όσο μπορούμε, τα κενά της ιστορίας. Γιατί κάθε τεκμηριωμένη πληροφορία μπορεί να αποκαταστήσει ένα κομμάτι της ζωής ενός ανθρώπου και να το παραδώσει στις επόμενες γενιές.
Σήμερα τιμούμε τον Περικλή Λεμονά και όλους τους Αρκασιώτες που συμμετείχαν στον αγώνα. Τιμούμε όσους θυσιάστηκαν, όσους πολέμησαν και όσους υπηρέτησαν την πατρίδα, χωρίς να γνωρίζουν ποια θα ήταν η κατάληξη της διαδρομής τους.
Και λέμε πως όσο τα ονόματά τους ακούγονται, όσο η ιστορία τους αναζητείται και όσο η προσφορά τους διδάσκει τις νεότερες γενιές, η Αρκάσα δεν τους ξεχνά.
Αιωνία η μνήμη των αγωνιστών της Αρκάσας. Αιωνία η μνήμη όλων των Δωδεκανησίων εθελοντών που αγωνίστηκαν για την ελευθερία της πατρίδας.
2.11.2026
Καρπαθιακά Νέα
