Η εργασία του συμπατριώτη μας, καθηγητή κ. Μηνά Αλ. Αλεξιάδη, αποτελεί μια τεκμηριωμένη και διεισδυτική παρουσίαση του πρόσφατου βιβλίου του Αριστείδης Ν. Δουλαβέρας, αναδεικνύοντας τη μεθοδικότητα, την πρωτοτυπία και το εύρος της επιστημονικής του συμβολής. Μέσα από την αναλυτική επισκόπηση των δέκα θεματικών ενοτήτων του έργου, προβάλλεται η ουσιαστική συμβολή του συγγραφέα στη μελέτη της παροιμιολογίας, του δημοτικού τραγουδιού, της εθιμικής λαογραφίας, της λαϊκής ιατρικής και του λαϊκού δικαίου, καθώς και η διασύνδεση της Λαογραφίας με τη Φιλολογία, τη Λογοτεχνία και την Εκπαίδευση. Η μελέτη καταλήγει στην αποτίμηση του έργου ως πολύτιμης προσφοράς στη λαογραφική επιστήμη και χρήσιμου εργαλείου για φιλολόγους και ερευνητές του λαϊκού πολιτισμού.
γράφει ο Μηνάς Αλ. Αλεξιάδης
Ο Αριστείδης Ν. Δουλαβέρας, Αν. Καθηγητής Λαογραφίας στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Αγαθών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, είναι «οτρηρός θεράπων» της επιστήμης του λαϊκού πολιτισμού, με σημαντικό συγγραφικό έργο στο ενεργητικό του, το οποίο απλώνεται και σε θέματα ερμηνείας και διδακτικής Αρχαιοελληνικής και Νεοελληνικής Γραμματείας. Πολυγραφότατος ερευνητής, συνέδεσε το όνομά του, προπάντων, με την έρευνα της παροιμιολογίας και του δημοτικού τραγουδιού.
Το τελευταίο βιβλίο του, με τον επιγραφόμενο τίτλο, περιλαμβάνει 21 άρθρα και μελετήματα, που αναφέρονται σε ζητήματα παραδοσιακού και σύγχρονου λαϊκού πολιτισμού. Τα κείμενα αυτά έχουν δημοσιευθεί κατά καιρούς σε διάφορα επιστημονικά περιοδικά. συλλογικούς τόμους, πρακτικά συνεδρίων ή είναι υπό δημοσίευση. Εδώ δημοσιεύονται αναθεωρημένα και συμπληρωμένα με τις πάντοτε απαραίτητες (νεώτερες) βιβλιογραφικές προσθήκες.
Συγκροτείται από δέκα συνολικά ενότητες. Η πρώτη περιέχει τρία μελετήματα, που τιτλοφορούνται: α) Βυζάντιο-Τουρκοκρατία – Ελληνική Ταυτότητα και Λαογραφία (σχετίζεται με την ιστορική πορεία της Λαογραφίας από το Βυζάντιο μέχρι σήμερα), β) Η Συμβολή της “Τριφυλιακής Εστίας” στη Μεσσηνιακή Λαογραφία ( εξετάζει συστηματικά 138 τεύχη (1974-2007) του περιοδικού και την προσφορά του στη Μεσσηνιακή Λαογραφία, γ) Η συμβολή του Κωνσταντίνου Μελά στην Καρπαθιακή Λαογραφία (παρουσιάζεται το λαογραφικό έργο για την Κάρπαθο του αείμνηστου δικηγόρου, φιλολόγου, ιστορικού και λαογράφου). Ο Κωνσταντίνος Μελάς (1935-2011) ήταν επίσης διδάκτωρ Λαογραφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και τελευταίο, πολυσέλιδο έργο του, αναφέρεται στην Ιστορία του Επαναστατικού Απελευθερωτικού Κινήματος Καρπάθου της 5ης Οκτωβρίου 1944.
Τη δεύτερη ενότητα, που ονοματίζεται Φιλολογική Λαογραφία, αποτελούν τέσσερα μελετήματα: Στο πρώτο, με θέμα Η λειτουργικότητα του παροιμιακού λόγου σήμερα, ερευνάται η χρήση και ο ρόλος των λαϊκών παροιμιών στην καθημερινή ομιλία, στο διαδίκτυο, σε τίτλους εφημερίδων και περιοδικών, σε διαφημιστικά κείμενα κ.λπ. Στο δεύτερο, Ο γάμος στον παροιμιακό και γνωμικό λόγο της Κρήτης: Μια πρώτη προσέγγιση, εξετάζονται ποικίλες πλευρές του γάμου, που προβλημάτισαν την Κρητική θυμοσοφία. Το τρίτο, Παραμύθι και Παροιμία, μελετά τη στενή σχέση που υπάρχει ανάμεσα στα δύο αυτά λαογραφικά είδη. Πολλές παροιμίες άλλωστε προέρχονται από μύθους. Σημειώνω εδώ και τα παλαιότερα βιβλία του Καθηγητή Δημ. Σ.Λουκάτου, Νεοελληνικοί Παροιμιόμυθοι, Ερμής, Αθήνα 1972, και του Επ. Καθηγητή Λαογραφίας Κώστα Κονταξή, Σημασιολογική προσέγγιση παροιμίας και παραμυθιού, Αγρίνιο 1998. Στο τέταρτο μελέτημα, Ο έμμετρος λόγος στην παραδοσιακή αγροτική κοινωνία, επισημαίνεται και ερμηνεύεται η έντονη παρουσία και λειτουργικότητα του έμμετρου λόγου στην αγροτική και ποιμενική κοινότητα.
Η τρίτη ενότητα πραγματεύεται τη σχέση Λαογραφίας και Εκπαίδευσης με δύο μελετήματα: Το πρώτο, Η διδασκαλία του λαϊκού πολιτισμού μέσα από τα δημοτικά τραγούδια: Η περίπτωση του “Νεκρού αδελφού”, έχει ως θέμα του τη διδασκαλία του παραδοσιακού πολιτισμού μέσα από τα δημοτικά τραγούδια, με παράδειγμα το γνωστό δημοτικό τραγούδι του “Νεκρού αδελφού”, για το οποίο υπάρχει επίσης ενδιαφέρουσα βιβλιογραφία (Βλ. π.χ. Δημ. Β. Οικονομίδης, Από τα δημοτικά μας τραγούδια, τ. Α΄, Εκδόσεις Φιλιππότη, Αθήνα 1997, σ. 9-79). Το δεύτερο, με τίτλο Το λαογραφικό στοιχείο στο μυθιστορηματικό έργο του Ν. Καζαντζάκη και η διδακτική αξιοποίησή του, αναφέρεται στην έντονη παρουσία λαογραφικών στοιχείων στα μυθιστορήματα του μεγάλου Κρητικού συγγραφέα. ΄Αλλωστε, ο κ. Δουλαβέρας γνωρίζει καλά το έργο αυτό, γιατί παλαιότερα (1991) συνέγραψε και σχετικό βιβλίο για τον παροιμιακό λόγο στον «Αλέξη Ζορμπά» του Ν. Καζαντζάκη.
Η τέταρτη ενότητα περιλαμβάνει ένα εκτενές μελέτημα για τη σχέση Λαογραφίας και Λογοτεχνίας, με τις απαραίτητες επισημάνσεις από μια πρώτη βιβλιογραφική έρευνα. Εδώ καταγράφονται ειδολογικά και αλφαβητικά 263 μελέτες και βιβλία, που αποδεικνύουν τη στενή σχέση Λαογραφίας και Λογοτεχνίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. (Βλ. επίσης ενδεικτικά Μ. Γ. Μερακλής, «Λαογραφία και Λογοτεχνία», Φιλολογικά: Περιοδική Έκδοση Αποφοίτων Φιλοσοφικής Ιωαννίνων, 2(1980), σ. 3-14).
Ακολουθεί η Εθιμική Λαογραφία, με πέντε μελετήματα, από τα οποία τέσσερα έχουν πεδίο έρευνας την παραδοσιακή κοινωνία της Κορινθίας και ένα την εθιμολογία του Δωδεκαημέρου. Το πρώτο, Η παραδοσιακή λειτουργία της βρύσης στην Γκούρα Κορινθίας, εξετάζει την πολλαπλή λειτουργικότητα της βρύσης στην παραδοσιακή κοινωνία. Το δεύτερο, Η υποδοχή των νεονύμφων από τα πεθερικά στην παραδοσιακή κοινωνία της Κορινθίας, ερευνά τα σχετικά έθιμα και τις τελετουργίες κατά την υποδοχή των νεονύμφων από τα πεθερικά. Το τρίτο, Η φωτιά στον κύκλο του χρόνου στην παραδοσιακή κοινωνία της Κορινθίας, ασχολείται με την καταγραφή και ερμηνεία των ποικίλων εθίμων και τελετουργιών της φωτιάς στον κύκλο του χρόνου. Το τέταρτο, Ευφορικά και ευκαρπικά έθιμα στην παραδοσιακή κοινωνία της Κορινθίας, μελετά τα έθιμα και τις τελετουργίες, προκειμένου να επιτευχθεί πλούσια παραγωγή αγαθών. Τέλος, το πέμπτο μελέτημα, Επισημάνσεις και θέσεις του Δημ. Σ. Λουκάτου γύρω από την εθιμολογία του Δωδεκαημέρου, εξετάζονται οι προβληματισμοί και οι λαογραφικές «διορθώσεις» και υποδείξεις του αείμνηστου Καθηγητή για τα έθιμα του Δωδεκαημέρου.
Η έκτη ενότητα έχει τίτλο Φιλέορτος Βίος και εξετάζει ένα νέο λαογραφικό φαινόμενο, το οποίο είναι οι νεο-αγροτικές και συναφείς γιορτές στη Μεσσηνία. Πρόκειται για αγροτικές γιορτές (της πατάτας, της αγκινάρας, της μπάμιας κ.λπ.), που έχουν καθιερωθεί τις τελευταίες τρεις δεκαετίες, ανεξάρτητα από το υπάρχον θρησκευτικό εορτολόγιο και παράλληλα προς αυτό. Το φαινόμενο είναι πανελλήνιο αλλά και παγκόσμιο.
Η έβδομη ενότητα μελετά τις Λαϊκές δοξασίες για τη δύναμη των βοτάνων στον Ζητιάνο του Καρκαβίτσα. Στην ενότητα αυτή γίνεται λόγος για τα διάφορα βότανα που πωλούσε ο Ζητιάνος, με όλες τις αναγκαίες πληροφορίες για τα ίδια και τις ιδιότητές τους και επισημαίνεται η προσπάθειά του να εκμεταλλευτεί τις αγράμματες γυναίκες, που πίστευαν στη δύναμή τους.
Η όγδοη ενότητα ερευνά τη Λαϊκή ιατρική στην παραδοσιακή κοινωνία της Κορινθίας του 20ού αιώνα (κύηση, τοκετό, λοχεία, γαλουχία). Παρατηρείται εδώ ότι η λαϊκή θεραπευτική υπήρξε χρησιμότατος σύμμαχος του ανθρώπου στην πολιτιστική του πορεία. Εξετάζονται πρακτικές, θεραπευτικές μέθοδοι, γιατροσόφια, διατροφικές συνήθειες, βότανα κ.λπ., που χρησιμοποιούνταν σε παλαιότερες περιόδους στην παραδοσιακή κοινωνία της Κορινθίας, πάντοτε σε αναφορά με τα επιγραφόμενα θέματα. Θυμίζω με την ευκαιρία αυτή το σχετικό ιατρολαογραφικό έργο του Γεράσιμου Α. Ρηγάτου, Επ. Καθηγητή Ογκολογίας και Επίτιμου Διδάκτορα του Πανεπιστημίου Αθηνών. (Βλ. Μηνάς Αλ. Αλεξιάδης (εκδοτική επιμέλεια), Αναγόρευση του ιατρού Γεράσιμου Α. Ρηγάτου σε Επίτιμο Διδάκτορα του Παιδαγωγικού Τμήματος Δ.Ε. του Πανεπιστημίου Αθηνών, Διαχρονικές Εκδόσεις, Αθήνα 2007).
Η ένατη ενότητα τιτλοφορείται Λαϊκό δίκαιο, και συγκροτείται από δύο μελετήματα. Στο πρώτο, Ένα ανέκδοτο προικοσύμφωνο του 1887 από τον Φενεό Κορινθίας, παρουσιάζεται το πλαίσιο μελέτης της συγκεκριμένης περίπτωσης και δίνονται ενδιαφέροντα στοιχεία για την κοινωνία του 1887 στον Φενεό Κορινθίας. Το δεύτερο, Στοιχεία υλικού βίου για την Άνω Μεσσηνία από δικαιοπρακτικά έγγραφα (προικοσύμφωνα) του 19ου αιώνα, εξετάζει τρία προικοσύμφωνα από την Άνω Μεσσηνία. Η σχέση της Λαογραφίας με τη νομική επιστήμη είναι προφανής, όπως διαπιστώνεται και από το άρθρο αυτό. ( Βλ. σχετικά Μηνάς Αλ. Αλεξιάδης, «Λαογραφία και Επιστήμη του Δικαίου», Επιστημονική Επετηρίς Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών, 43(2011-2012), σ. 11-36).
Η δέκατη ενότητα καταγράφει και παρουσιάζει Χειρόγραφα λαογραφικού υλικού από δασκάλους και δασκάλες του Ν. Κορινθίας, σχολικού έτους 1964-1965. Πρόκειται για περιγραφή ανέκδοτου λαογραφικού υλικού, που προέρχεται από την πόλη της Κορίνθου και 28 χωριά της Κεντρικής και Ανατολικής Κορινθίας, το οποίο συγκέντρωσε το διδακτικό προσωπικό κατά το σχολικό έτος 1964-65.
Το βιβλίο ολοκληρώνεται με Πίνακα πρώτων δημοσιεύσεων, Αγγλική περίληψη και το πάντοτε απαραίτητο (ανακεφαλαιωτικό) Γενικό Ευρετήριο.
Συμπερασματικά, θα έλεγα ότι ο Καθηγητής Αριστείδης Ν. Δουλαβέρας μελετά μεθοδικά και συστηματικά τα θέματά του, από τα οποία τα περισσότερα είναι πρωτότυπα. Ο συγγρ. τεκμηριώνει τα κείμενα με βιβλιογραφική λεπτομέρεια και τα εξετάζει με ιδιαίτερη επιμέλεια και γνώση. Το βιβλίο αποτελεί ευπρόσδεκτη και πολύτιμη συμβολή στη λαογραφική επιστήμη και η μελέτη του συνιστάται στους Έλληνες φιλολόγους και στους φίλους του λαϊκού πολιτισμού.
Από τη Φιλολογική, τεύχ. 136 (2016), σ. 88-89
15.2.2026
Καρπαθιακά Νέα
