γράφει ο Ιωάννης Βασιλάκης
Η πρόσφατη υπόθεση των φωτογραφιών από το Σκοπευτήριο Καισαριανής απέδειξε πόσο ευάλωτη μπορεί να είναι η ιστορική μνήμη όταν δεν υπάρχει άμεση θεσμική παρέμβαση. Εκεί, η Πολιτεία έπραξε το αυτονόητο. Παρενέβη, διασφάλισε το υλικό και το προστάτευσε ως δημόσιο ιστορικό τεκμήριο. Έδειξε ότι όταν υπάρχει θεσμική ετοιμότητα, η μνήμη δεν δημοπρατείται.
Η Κάρπαθος διαθέτει Λαογραφικά Μουσεία και Αρχαιολογικό Μουσείο.
Δεν διαθέτει όμως Ιστορικό Αρχείο.
Και αυτό δεν είναι απλώς μια έλλειψη. Είναι θεσμικό κενό.
Το νησί μας φέρει ιστορία αιώνων. Από την οθωμανική διοίκηση και τα φορολογικά κατάστιχα του 16ου και 17ου αιώνα — τεκμήρια που αποκαλύπτουν τη δημογραφική, οικονομική και κοινωνική δομή των κοινοτήτων — έως τη συμμετοχή Καρπαθίων ναυτικών και αγωνιστών στην Ελληνική Επανάσταση του 1821. Οι Καρπάθιοι δεν υπήρξαν θεατές της Ιστορίας. Συνδέθηκαν με τα επαναστατημένα νησιά του Αιγαίου, συμμετείχαν σε ναυτικές επιχειρήσεις, προσέφεραν ανθρώπους και μέσα στον εθνικό αγώνα.
Ακολούθησε η ιταλική κατάληψη του 1912. Έπειτα η γερμανική παρουσία 1943–1944. Η Επανάσταση της 4ης Οκτωβρίου 1944 , κορυφαία στιγμή τοπικής αυτοδιάθεσης και εθνικής αξιοπρέπειας. Και στη συνέχεια, η πορεία προς την Ένωση της Δωδεκανήσου με την Ελλάδα και η μεταπολεμική συγκρότηση του νησιού.
Όλα αυτά δεν είναι αφηγήσεις. Είναι τεκμηριωμένες ιστορικές πραγματικότητες.
Κι όμως, όλα αυτά σήμερα βρίσκονται διάσπαρτα. Σε ιδιωτικές συλλογές. Σε οικογενειακά αρχεία. Σε διεθνείς δημοπρασίες.
Τα τελευταία χρόνια, σπάνια τεκμήρια της Καρπάθου εμφανίζονται σε πλατφόρμες του εξωτερικού. Έγγραφα, φωτογραφίες, στρατιωτικά άλμπουμ, χάρτες. Αν δεν υπάρξει θεσμικός φορέας, το υλικό αυτό χάνεται οριστικά από τη συλλογική μας μνήμη.
Χρειάζεται ένα Ιστορικό Αρχείο – Κέντρο Τεκμηρίωσης Νεότερης Ιστορίας Καρπάθου. Έναν οργανωμένο φορέα που θα συγκεντρώνει, θα τεκμηριώνει, θα ψηφιοποιεί και θα διαφυλάσσει:
- Διοικητικά και κοινοτικά έγγραφα
• Στρατιωτικά και πολιτικά τεκμήρια
• Φωτογραφικό υλικό
• Ιδιωτικές επιστολές και οικογενειακά αρχεία
• Εφημερίδες και σπάνιες εκδόσεις
• Ιστορικούς χάρτες και χαρτογραφικό υλικό
Με σύγχρονες μεθόδους αρχειοθέτησης, ψηφιακή καταγραφή και πρόσβαση σε ερευνητές, το Αρχείο θα αποτελέσει επιστημονικό πυρήνα μελέτης της οθωμανικής περιόδου, της Επανάστασης του 1821, της Ιταλοκρατίας, της γερμανικής κατοχής και της μεταπολεμικής συγκρότησης του νησιού.
Δεν πρόκειται για ένα ακόμη πολιτιστικό έργο βιτρίνας. Πρόκειται για θεμελίωση μνήμης.
Η ιστορία δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στην καλή θέληση ιδιωτών συλλεκτών. Ο συλλέκτης διασώζει. Ο θεσμός εγγυάται τη διαχρονικότητα. Χωρίς θεσμική στέγη, η μνήμη παραμένει ευάλωτη, αποσπασματική και εκτεθειμένη.
Ένας τόπος που δεν οργανώνει τα τεκμήριά του, αποδυναμώνει την ιστορική του αυτογνωσία.
Η ίδρυση Ιστορικού Αρχείου στην Κάρπαθο θα:
– διασφαλίσει τη συλλογική μνήμη
– ενισχύσει την επιστημονική έρευνα
– προσφέρει εκπαιδευτικό εργαλείο στις νέες γενιές
– αποτελέσει σημείο αναφοράς για την Καρπαθιακή διασπορά
– ενισχύσει τον πολιτιστικό και ποιοτικό τουρισμό
Διότι χωρίς αρχεία, η Ιστορία γίνεται αφήγηση.
Με αρχεία, γίνεται τεκμήριο.
Ιωάννης Β Βασιλάκης
Αθήνα , 16 Φεβρουαρίου 2026
