«Ρίξε τα μαλλιά σου πίσω να σε ’ω να σε γνωρίσω»
Γυναικεία μαλλιά: Συμβολικές και κοινωνικές διαστάσεις στην Όλυμπο Καρπάθου
Ευμορφία Ι. Διακογεωργίου
Το ανθρώπινο σώμα αποτελεί αντικείμενο πολιτισμού, σημαντικό μέσο έκφρασης και πρωταρχική πηγή ταυτότητας με ισχυρή δύναμη. Λειτουργεί ανά τους αιώνες σαν ένας περίτεχνος, ζωντανός καμβάς, φορέας συμβολικών νοημάτων, δηλώνοντας το σημαίνον και το σημαινόμενο, όπως η γλώσσα και η τέχνη. Η υπόστασή του συγκροτείται και επαναπροσδιορίζεται διαρκώς μέσα στο κοινωνικό και πολιτισμικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται.
Η ένδυση του σώματος, το ρούχο, όχι μόνο ως φυσική αλλά και κοινωνική ανάγκη, ο καλλωπισμός, οι κομμώσεις, τα καλύμματα της κεφαλής, η δερματοστιξία, η χρήση αρωμάτων συνθέτουν μερικούς από τους τρόπους που ο άνθρωπος χρησιμοποιεί για να εμπολιτίσει το σώμα του, τρόποι που διατρέχουν αιώνες, τόπους και πολιτισμούς.
Αναφέρει η Μαρία Γκασούκα στο άρθρο της: «Φύλο και λαϊκός πολιτισμός: αναπαραστάσεις, σύμβολα και σχέσεις, 2012»: Το γυναικείο σώμα αποτελεί φορέα μηνυμάτων, σημασιών και απαγορεύσεων, πηγή νέων συμβόλων ενσωματωμένων σ΄ ένα ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο που εκφράζεται όχι μόνο με τη γλώσσα και τις χειρονομίες αλλά συνδέεται με βαθύτερες γνώσεις που αποτυπώνονται στη δική του ενσώματη κοινωνική γλώσσα.
Από το αρχαιοελληνικό ρήμα κομώ, που σημαίνει φροντίζω, στολίζω, περιποιούμαι, η κόμμωση, πρόδηλα αναφέρεται στον ευπρεπισμό της κεφαλής. Αν ανατρέξουμε στον χρόνο, τόσο οι αρχαιολογικές, οι ιστορικές πηγές όσο και η ανθρωπολογική έρευνα καταδεικνύουν τη σημασία και τις συμβολικές διαστάσεις της κόμης μέσα από τις πρακτικές, κοινωνικές, τελετουργικές και θρησκευτικές της λειτουργίες, παγκόσμια και διαχρονικά.
Τα μακριά μαλλιά σε διαπολιτισμικό επίπεδο ταυτίζονται με τη θηλυκότητα και τη γονιμότητα, λειτουργούν ως σύμβολο δύναμης, σφρίγους, ομορφιάς, νεανικότητας και ελευθερίας, ενώ τα κουρεμένα μαλλιά υποδηλώνουν ενίοτε προχωρημένη ηλικία, τιμωρία, πένθος και αποχή από την κοσμική ζωή. Οι σημαντικές μεταβάσεις από ένα ηλικιακό στάδιο σε άλλο, από την ελεύθερη ζωή στον γάμο, από τη χαρά της ζωής στην απώλεια, αποτυπώνονται με σημαντικές μεταβολές στην κόμμωση. Η κόμη σχετίζεται με την υπόσταση των εμπλεκόμενων ατόμων και ανάλογη είναι η συμπεριφορά τους προς αυτήν.
Οι Αχαιοί του Ομήρου λατρεύουν καλλιπλόκαμες θεές με περιποιημένους επιμήκεις βοστρύχους (μπούκλες) και οι ίδιοι εφορμούν στο πεδίο της μάχης με τα μαλλιά να ανεμίζουν σαν σημαίες. Θρηνούν τον Αχιλλέα και εκδηλώνουν το πένθος τους κόβοντας τα μαλλιά τους.
«σε στρώμα πάνω σε ξαπλώσαμε, κι οι Δαναοί ποτάμι
καφτά τα δάκρυα χύναν γύρα σου και τα μαλλιά τους κόβαν», Οδύσσεια ρ.ω 45
Από την περίοδο των αρχαϊκών κορών και των κορών της Ακρόπολης με τις αυστηρές συμμετρικές καλοχτενισμένες μπούκλες μέχρι τις πιο ελεύθερες κυματιστές γραμμές της ελληνιστικής περιόδου η γυναικεία κόμη αφηγείται ιστορίες ενηλικίωσης, καταγωγής και κοινωνικής θέσης. Τα νεαρά ανύπαντρα κορίτσια μπορούν να αφήνουν τα μαλλιά τους λυτά ή να τα συγκρατούν ψηλά με ταινία ενώ οι παντρεμένες γυναίκες συγκροτούν τα μαλλιά τους σε κότσο με τάξη και σεμνότητα.
Στην αρχαία Αθήνα οι έφηβοι αφιερώνουν τα μαλλιά τους σε θεότητες κατά την «Κουρεώτιδα», τρίτη μέρα της γιορτής των Απατουρίων, λαμπρή τελετή συμβολικής ενηλικίωσής, για να εγγραφούν στους καταλόγους της πόλης. Ανάλογα τα κορίτσια προχωρούν σε τελετουργική κουρά πριν από τον γάμο τους, ενώ οι χήρες κουρεύουν τα μαλλιά τους και φορούν μαύρο μαντήλι υποβαθμίζοντας τη θηλυκότητά τους. Με κοντά μαλλιά ή καλυμμένο κεφάλι αποδίδονται οι υπηρέτριες, οι γυναίκες που πενθούν, δηλώνοντας αποχή από την κοσμική ζωή ή πλημμελή φροντίδα.
Σε αντίθεση με την ελευθερία της αρχαιότητας στο Βυζάντιο η γυναικεία κόμη καλύπτεται. Η χριστιανική ηθική επιτάσσει κάλυψη της κεφαλής. Καθώς τα μαλλιά θεωρούνται στοιχείο έντονης θηλυκότητας, πρέπει να προστατεύονται από τα αδιάκριτα βλέμματα. Στον ιδιωτικό τους χώρο οι γυναίκες φροντίζουν και περιποιούνται τα μαλλιά τους, πλέκουν λεπτές πλεξούδες, τα συγκροτούν σε χαμηλούς κότσους και τα στολίζουν με κορδέλες και μαργαριτάρια.
Η γυναίκα θα πρέπει να έχει μακριά μαλλιά, γιατί αυτά της έχουν δοθεί για την κάλυψή της και να προσεύχεται στον Θεό με καλυμμένο το κεφάλι, υποστηρίζει ο απόστολος Παύλος στην πρώτη προς Κορινθίους επιστολή του (παρ. 11)
Το κόψιμο μιας τούφας μαλλιών από τον ιερέα, κατά τη διαβατήρια τελετή του μυστηρίου της βάφτισης, στην Ορθόδοξη Εκκλησία, εκφράζει αποκοπή του νεοφώτιστου από πρότερη κατάσταση που συνδέεται με το προπατορικό αμάρτημα και σηματοδοτεί την πνευματική του αναγέννηση.
Τα γυναικεία μαλλιά επαινούνται ως στολίδι και ερωτικό θέλγητρο στα δημοτικά και λαϊκά μας τραγούδια, καθώς επίσης στην ποίηση και τη λογοτεχνία.
«Βοστρύχους είχεν ποταμούς, ερωτικούς πλοκάμους» γράφει ο συγγραφέας του «Καλλίμαχος και Χρυσορρόη» αναφερόμενος στη Χρυσορρόη,( 14ος αιώνας).
Τα δημοτικά μας τραγούδια μιλούν για τη γυναικεία ομορφιά, με λέξεις όπως, λυγερή , ξανθή, μάτια μεγάλα και μακριά μαλλιά.
«Τον ήλιο βάζει πρόσωπο και το φεγγάρι στήθος
και του κοράκου το φτερό βάζει καμαροφρύδι,
την όχεντρα την πλουμιστή κορδέλα στα μαλλιά της...», λέει ένα τραγούδι της νύφης.
Τα γυναικεία μαλλιά διατηρούν τη συμβολική τους δύναμη μέσα στους αιώνες με τις γυναίκες σε Ευρώπη και Αμερική να κόβουν τα μαλλιά τους κοντά, αμφισβητώντας τα παραδοσιακά πρότυπα ομορφιάς και τα έμφυλα στερεότυπα, διεκδικώντας τη χειραφέτησή τους, όπως εκφράστηκε με το κίνημα bob cut γύρω στα 1920.
Έναν αιώνα μετά οι γυναίκες του Ιράν, το 2022, χωρίς χιτζάμπ διαδηλώνουν και κόβουν τα μαλλιά τους δημόσια, δείχνοντας τον δρόμο για την ελευθερία και την έξοδο από την καταπίεση και την αφάνεια, ένας συμβολικός θάνατος της ανελεύθερης ζωής τους.
Στην απομονωμένη Όλυμπο του παλιού καιρού με τα αυστηρά, συντηρητικά ήθη η γυναίκα καλείται να λειτουργεί όπως ορίζει το κοινωνικό πλαίσιο, προσαρμόζοντας τη συμπεριφορά της στους κανόνες της ευπρέπειας και των αξιών του. Προσόντα για μια γυναίκα εκτός από την ομορφιά της και τη νοικοκυροσύνη της είναι η φρονιμάδα, η σεμνότητα, να ΄χει χαμηλωμένο το βλέμμα, να μη γελά δυνατά, να μη μιλά πολύ και να ΄χει το κεφάλι της «σκουφωμένο».
Μετά τη γέννησή τους τα κορίτσια κουρεύονται τρεις φορές, μέχρι τα τρία τους χρόνια. Η πρώτη κουρά, «τα μαλλάκια της κοιλιάς», φυλάσσεται στο εικονοστάσι, στον ιερό χώρο του σουφά. Αφιερώνεται προς επίκληση της θεϊκής δύναμης για προστασία. Μέσω της αφιερωματικής πρακτικής προσδίδεται στα μαλλάκια του παιδιού συμβολικό και ιερό περιεχόμενο, αφού εμπεριέχεται σ’ αυτά η δύναμη της προσευχής της μητέρας του.
Τα κορίτσια στην Όλυμπο μεγαλώνουν με συγκεκριμένες αντιλήψεις και διαπαιδαγωγούνται βάσει κανόνων που αφορούν την ευπρέπεια της εμφάνισής τους μέχρι τουλάχιστον τη δεκαετία του 80, που η κοινωνία είναι κλειστή. Με όρους και απαιτήσεις οι οποίες απορρέουν, από τον βαθιά ριζωμένο παραδοσιακό τρόπο, όπως εκδηλώνεται σε όλες τις εκφάνσεις της ζωής.
Καθημερινά τα κορίτσια μέχρι ενός έτους φορούν «κουκούλι» ή «σκούφια» ενώ στις δημόσιες εμφανίσεις «κουκούλι» και «τεγρεμί». Τα μαλλιά τους πρέπει να διατηρούνται μακριά. Τόσο τα κορίτσια όσο και οι γυναίκες υιοθετούν το ίδιο χτένισμα. Χωρίζουν τα μαλλιά τους με χωρίστρα από τη μέση του μετώπου μέχρι πίσω τον αυχένα και τα πλέκουν δύο πλεξούδες (τσουλιά). Από τη μέση και κάτω κάθε πλεξούδας πλέκουν και το «πλεξούι». Μέχρι τη δεκαετία του 60, όπως τεκμαίρεται από φωτογραφικό υλικό, τα κορίτσια της σχολικής ηλικίας έχουν καλυμμένο το κεφάλι τους, είναι «σκουφωμένα» με άσπρο καθημερινό «τεγρεμί» χωρίς «πιτσίλια». Παρότι το κεφάλι των κοριτσιών καλύπτεται καθημερινά και στις επίσημες, δημόσιες εμφανίσεις τους με το τεγρεμί, δίνεται μεγάλη βαρύτητα στην περιποίηση των μαλλιών. Πλούσια, μακριά, μαύρα μαλλιά θεωρούνται σύμβολο ομορφιάς και αδιαπραγμάτευτο στοιχείο θηλυκότητας. Υιοθετούνται πρακτικές όπως η χρήση βοτάνων και άλλων φυτικών παρασκευασμάτων για να αποκτήσουν όμορφα, γερά και μακριά μαλλιά. Στο νερό του λουσίματος βράζουν κυπαρισσόμηλα ή τσουκνίδες για να δυναμώνει η τρίχα και να περιορίζεται η τριχόπτωση, αλλά και λεμονόφυλλα για να μυρίζουν ωραία. Χρησιμοποιούν επίσης δαφνέλαιο για να είναι ευκολοχτένιστα (να ξεσκουρdίντζουν), να αποκτούν γυαλάδα και να μη σπάει η άκρη της τρίχας. Όταν οι μανάδες χτενίσουν τα κορίτσια και πλέξουν τις κοτσίδες τους, τις τραβούν προς τα κάτω λέγοντας τρεις φορές : «κάτω τσουλιά και πάνω κοπελιά», ευχή να μακραίνουν τα μαλλιά και να ψηλώνει, να μεγαλώνει το κορμί του κοριτσιού.
Όσο για τα αποχτενίδια υπήρχαν και υπάρχουν λαϊκές αντιλήψεις που τους προσδίδουν υπερφυσικές, μαγικές δυνάμεις, γι’ αυτό τα βάζουν στα φυλαχτά ή τα ρίχνουν στη φωτιά. Μεριμνούν ιδιαίτερα να μην πέσουν σε τρίστρατο και να μη βρεθούν σε κακόβουλα χέρια που θα μπορούσαν να κάνουν μάγια για την πρόκληση κακού ή να χρησιμοποιηθούν από κάποιον για την επίτευξη ανεκπλήρωτων στόχων, όπως η ανταπόκριση στην ερωτική επιθυμία. Δεν είναι τυχαία η υπέροχη γραφή του στιχουργού μας Λευτέρη Παπαδόπουλου :
«Τ΄ αποχτενίδια θα κρατώ που πέφτουν στην ποδιά σου
και θα τα κάνω αγάπη μου μαλαματένιο φυλαχτό
να δέσω την καρδιά σου».
Τα κορίτσια μέχρι και τις αρχές του 80 δεν είναι πρέπον να κυκλοφορούν με λυμένα, ξέπλεκα μαλλιά, «ανεμαλλαρέες», αλλά μπορούν να πλέκουν μια κοτσίδα ή να τα δένουν αλογοουρά, είναι αυτός ο τύπος κόμμωσης νεωτερικός, αφού σταδιακά από τη δεκαετία του 70 βγάζουν το τεγρεμί και αφήνουν ακάλυπτο το κεφάλι τους, αποτέλεσμα επιρροής από τα κορίτσια που μετοικούν στα κάτω χωριά ή αλλού για να συνεχίσουν τη σχολική τους φοίτηση στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.
Οι ελεύθερες κόρες ενδύονταν από 15 χρονών περίπου το «καβάι», πρακτική που δηλώνει τη μετάβασή τους στη νεανική ηλικία, είναι πια υποψήφιες νύφες και εμφανίζονται πάντα σκουφωμένες. Πλέκουν τα μαλλιά τους κοτσίδες και τα στολίζουν με τα πλεξούγια, που στο τελείωμά τους έχουν χρωματιστά «κολόνια», σφαιρίδια από χρωματιστά εριονήματα. Τα πλεξούγια της επίσημης ημέρας είναι φτιαγμένα με αμπαφύλλους, χάντρες και χρωματιστές κορδέλες, τρόπος που παραπέμπει στην ύστερη αρχαιότητα που χρησιμοποιούν ταινίες, αλλά και σε βυζαντινό τρόπο κόμμωσης που πλέκουν μαζί με τις κοτσίδες χρυσές κορδέλες.
Οι μεγάλες σε ηλικία γυναίκες φορούν πλεξούι με μαύρη «πλάκα» (κορδόνι) και σκουρόχρωμες φουντίτσες, ενώ οι γερόντισσες πλεξούι με μαύρες φούντες. Καθώς προχωρά ηλικιακά η γυναίκα, ξεστολίζεται. Οι χήρες πολλές φορές, μέχρι και τη δεκαετία του 60 κόβουν τα μαλλιά τους σύριζα, εκδηλώνοντας το πένθος τους, υποβαθμίζοντας τη θηλυκότητά τους, δηλώνοντας πλήρη αποχή από την κοσμική ζωή.
Μέχρι και τις αρχές του 20ου αιώνα, γυναίκες που διαπράττουν ηθικό παράπτωμα, υφίστανται σκληρή, ταπεινωτική τιμωρία, κουρεύονται σύριζα, διαπομπεύονται και εξορίζονται Εξανέμου, σε τόπο απομονωμένο, ανεμοδαρμένο και θαλασσόβρεχτο, στις «Κουρεμένες» όπως ονομάζεται η περιοχή μέχρι σήμερα, ένας κοινωνικός αποκλεισμός, που τις στιγματίζει ανεξίτηλα.
Αυτό που θυμάμαι περισσότερο, αυτό που συγκλόνισε τον παιδικό μου κόσμο, μεγαλώνοντας στην Όλυμπο τη δεκαετία του 70 και ίσως αποτελεί τον κύριο λόγο που αραδιάζω αυτές εδώ τις λέξεις είναι η εικόνα των γυναικών, την ημέρα της τελευτής, καθώς μοιρολογούν τον πεθαμένο τους και τον κατευοδώνουν στην τελευταία του κατοικία. Αρχετυπικές μορφές βγαλμένες από τα έγκατα του χρόνου, γυναίκες που ψυχορραγούν συντετριμμένες, τραβώντας τα ξέπλεκα μαλλιά τους, ανεμαλλαρέες, πάνω από τους αγαπημένους τους, θρηνώντας τη σκληρή και αναπότρεπτη μοίρα του ανθρώπου. Σαράντα μέρες προσέρχονται στον τάφο πρωί βράδυ και μοιρολογούν τον νεκρό τους με τα μαλλιά ξέπλεκα. Είναι η μόνη φορά που οι γυναίκες ασκεπείς εμφανίζονταν δημόσια, λες και φυλάσσουν την ομορφιά των μαλλιών τους για να την αφιερώσουν στον τελευταίο ασπασμό των ανθρώπων τους, σαν να θέλουν να κάνουν ανεμόσκαλα τα μαλλιά τους, να πατήσουν και ν΄ ανέβουν οι αγαπημένοι τους από τον σκοτεινό Άδη.
Απαράλλαχτη η εικόνα τους και στον επιτάφιο θρήνο της Μεγάλης Παρασκευής, εκεί που το θεϊκό και το ανθρώπινο στοιχείο εναγκαλίζονται, εκεί που το εδώ αγγίζει το επέκεινα, μέσα στα χρώματα και τα αρώματα της άνοιξης. Ο Επιτάφιος θρήνος των γυναικών στην Όλυμπο δεν είναι αυθόρμητο ξέσπασμα οδύνης, έχει μορφή ιερού, συλλογικού θρήνου και είναι συνυφασμένος με την τελετουργία της Μεγάλης Παρασκευής. Θρηνούν τον Θεάνθρωπο μαζί με τον δικό τους αγαπημένο, χρέος και τιμή στην άσβεστη μνήμη του, ισχυρό σύμβολο ενότητας του κοσμικού και ιερού στοιχείου, που ενυπάρχει στον πολιτισμό της Ολύμπου και εκφράζεται στις καθημερινές και τελετουργικές εκδηλώσεις της κοινότητας. Οι γυναίκες που απέχουν ενώ έχουν νεκρό μέσα στον χρόνο συχνά επικρίνονται από την κλειστή κοινωνία.
«Όσα δε μου ΄πε η ζωή σου, θα μου πει ο θάνατος για σένα», γράφει ο Παλαμάς.
Το βράδυ της Μ. Παρασκευής, μέσα στη μελωδικότητα της βυζαντινής τελετουργίας, καθώς ψάλλεται από τα παιδιά: «Ερραναν τον τάφο αι μοιροφόροι μύρα», ο ιερέας ραντίζει με ροδόνερο τον Επιτάφιο και πίσω του ακολουθούν τρία κορίτσια με ξέπλεκα μαλλιά, ραίνοντας τον τάφο με ροδοπέταλα, αναπαριστώντας τις μυροφόρες, διαδικασία μυητική για ρόλους που θα κληθούν να ανταποκριθούν στην ενήλικη ζωή τους.
Η συνήθεια αυτή, να αποκαλύπτουν τα μαλλιά τους οι γυναίκες και να τα τραβούν ρυθμικά για να εκφράσουν την οδύνη τους είναι γνωστή από την αρχαιότητα.
Περιγράφει ο Όμηρος τον θρήνο των Τρωάδων για τον Έκτορα:
«Πρώτες στο κάρο χύθηκαν μαδώντας τα μαλλιά τους η μάνα κι η γυναίκα του, και το νεκρό κεφάλι κρατούσαν κι έκλαιγε ο λαός τριγύρω πυκνωμένος», (Ιλιάδα ρ.ω 710).
Γνωστή είναι και η φράση: «δεν ήφηκε τρίχα στη κεφαλή της», για να δηλώσει την ένταση του θρήνου ή η αναφορά σε πιθανή τραγωδία: «μη κακό… γιατί θε να τραβούμε τα μαλλιά μας».
Αποτελούσαν και αποτελούν τα μαλλιά, θεϊκό νήμα, υφάδι που συνέχει τις ανθρώπινες κοινωνίες και διαχρονικά συνιστά πεδίο έκφρασης της γυναικείας ταυτότητας, «ρίξε τα μαλλιά σου πίσω να σε ’ω να σε γνωρίσω», όπως λέει ένα τσάκισμα. Μέσα από τον κοινωνικό και συμβολικό τους ρόλο τα γυναικεία μαλλιά συμβάλλουν στην παρρησία του σώματος που διεκδικεί το δικαίωμα της έκφρασής του μέσα στους αιώνες.
Με το άνοιγμα της κοινότητας σε μια νέα πραγματικότητα μετά το 80, ο καιρός πήρε μαζί του όσα είχαν απομείνει από τον παλιό τρόπο. Τα κορίτσια μεγαλώνουν σε παγκοσμιοποιημένα περιβάλλοντα, ακολουθώντας τις τάσεις της μόδας, ενώ παράλληλα έχει απόλυτα μειωθεί η ένταση των αυστηρών κανόνων και του κοινωνικού τους αντίκτυπου από το ίδιο το σώμα της κοινότητας που φυλλορροεί αναπότρεπτα. Ο χρόνος, άνεμος και κύμα, μπορεί να αλλάζει τα πάντα, μα η μνήμη φυλάει τον χρόνο στην ανάσα του καθενός μας.
«…τ’ άσπρα μαλλιά μου, δεν είναι τούτο η λύπη μου
η λύπη μου είναι που δεν ασπρίζει κι η καρδιά μου», γράφει ο Γ. Ρίτσος
Σήμερα, παγκόσμια ημέρα της γυναίκας, αφιερώνω τούτες τις λέξεις, άρωμα από γυναικεία μαλλιά σε όλες τις γυναίκες του κόσμου, με φυσικά ή βαμμένα, κοντά ή μακριά μαλλιά. Σ΄ εκείνες που η ομορφιά των μαλλιών τους καλπάζει στο φύσημα τ΄ ανέμου και στις άλλες που τα κρατούν αθέατα, σφιχτά δεμένα σε μια μαντήλα. Στις γυναίκες που το χέρι τους κινείται αυτάρεσκα ανάμεσα στα καλοχτενισμένα μαλλιά τους, αλλά και σε κείνες που η ρομφαία της αρρώστιας θέρισε το θείο δώρο αφήνοντάς τα στάχυα χρυσά, κομμένα στο υγρό μαξιλάρι του πόνου τους κι όσες γενναιόδωρα πρόσφεραν τα δικά τους, βάλσαμο παρηγοριάς σ΄ αυτόν τον πόνο. Σ΄ εκείνες ακόμα τις γυναίκες τ΄ ουρανού, που τα μαλλιά τους έλιωσε η μαύρη γη, αχάιδευτα από το χέρι της ζωής και της μοίρας. Ας γίνει το άρωμα στις στράτες θυμίαμα στη μνήμη τους.
Όλες ιδιαίτερα όμορφες μες τη μοναδικότητά τους, όλες αξιαγάπητες!
Όλυμπος, Αύγουστος 2025 (1)
Hector Christiaen, Όλυμπος, 2006
(οι Α/Μ φωτογραφίες του Hector Christiaen, δημοσιεύονται με άδεια του φωτογράφου)
