του καθηγητή Μανώλη ΜελάΓενική Εικόνα
Η Κάρπαθος είναι, μετά τη Ρόδο, το δεύτερο σε έκταση νησί της Δωδεκανήσου. Βρίσκεται ανάμεσα Κρήτη και Ρόδο, στο πέλαγο που από την αρχαιότητα πήρε το όνομά του απ’ αυτήν: “Καρπάθιον Πέλαγος”. Η γεωγραφική θέση του νησιού είναι σημαντική, αφού αποτελεί βασικό κρίκο της νησιώτικης γέφυρας που ενώνει την Κρήτη με τη Μικρασία, και με τη μακρόστενη κορμοστασία της δεσπόζει στις νοτιοανατολικές πύλες του Αιγαίου.
Γεωμορφολογία & Κλίμα
Από άποψη γεωμορφολογίας η Κάρπαθος, μαζί με το νησάκι Σαρία που της ανήκει γεωπολιτικά, είναι από τα πιο προικισμένα ελληνικά νησιά. Ασβεστολιθικά πετρώματα αποτελούν τον στρωματογραφικό της πυρήνα και καθορίζουν τον μορφολογικό της χαρακτήρα. Σε μερικές περιοχές αναπτύσσονται πάνω από τους ασβεστόλιθους στρώματα φλύσχη, καθώς και νεώτερα στρώματα γύψου, τραβερτίνου, κροκαλολατυποπαγών και συγχρόνων αποθέσεων. Το κλίμα του νησιού είναι υποτροπικό, ήπιο και ξηρό, με εκπληκτική ηλιοφάνεια που διαρκεί σχεδόν όλο το χρόνο.
Το Φυσικό Τοπίο
Η ποικιλία και η χρωματική μαγεία του φυσικού τοπίου της Καρπάθου είναι μοναδική. Οι εναλλαγές και οι αντιθέσεις είναι τόσο συχνές και απρόσμενες που δεν αφήνουν περιθώρια για μονοτονία και πλήξη. Βουνά ψηλά, με τον Λάστο (1.215 μ. υψόμετρο) να αποτελεί την ψηλότερη κορυφή των Δωδεκανήσων, και κακοτράχιαλα, με κορφές που κάποτε-κάποτε εμφανίζονται γραφικά χιονισμένες. Στις βουνίσιες πλαγιές θα δει κανείς απόκρημνες χαράδρες, δαιδαλώδεις χειμάρρους, βαθιές σπηλιές προικισμένες με τη θελκτική πολυχρωμία σταλακτιτών, κοιλάδες καταπράσινες και πηγές με κρυστάλλινα νερά που κελαρύζουν μελωδικά, σκορπίζοντας απλόχερα τη δροσιά τους. Όπως περιγράφει και η λαϊκή μούσα: “Το δεύτερο παράδεισον οι Καρπάθιες το ‘χουν από χουν τα βασιλικά και τα νερά που τρέχουν”.
Φυσικά, οι πλαγιές κατεβαίνουν ως τη θάλασσα, εκεί που το απαλό κύμα φιλάει τις χρυσές αμμουδιές του νησιού. Οι παραλίες είναι ό,τι καλύτερο έχει να προσφέρει η Κάρπαθος: καθαρές, παρθένες οι πιο πολλές, γεμάτες υποσχέσεις.
Ποικιλία, αντιθέσεις και αρμονία γραμμών, όγκων και χρωμάτων αποτελούν την απαράμιλλη γοητεία της Καρπάθου, αναδεικνύοντάς την σαν ένα από τα πιο όμορφα νησιά της Ελλάδας.
Αρχαιολογικά & Ιστορικά
Προϊστορική & Μινωική Περίοδος
Τα παλιότερα ίχνη ανθρώπινης παρουσίας στο νησί ανάγονται στο τέλος της Νεολιθικής Περιόδου (4.000–3.000 π.Χ.). Οι πρώτοι κάτοικοι φαίνεται πως ήρθαν από τη Μικρασία και ήταν συγγενείς με τους Προελληνικούς λαούς που κατοικούσαν στην Κρήτη και τ’ άλλα ελληνικά νησιά (Κάρες κ.ά.). Ο πρωιμότερος νεολιθικός πολιτισμός της Καρπάθου συνεχίζεται και στην 3η χιλιετία π.Χ., αλλά γύρω στα 2.000 π.Χ., Μινωίτες άποικοι από την Κρήτη φέρνουν καινούργια πνοή και οικονομική άνθιση στο νησί.
Κατά τη Νεοανακτορική Περίοδο της Κρήτης (περίπου 1700–1450 π.Χ.), η Κάρπαθος φαίνεται να έχει καθαρά Μινωικό χαρακτήρα, είναι πολυάνθρωπη και ανεπτυγμένη οικονομικά και πολιτιστικά. Ο ιστορικός Διόδωρος Σικελιώτης αναφέρει ότι πρώτοι κάτοικοι ήταν οι Κρητικοί που έστειλε ο βασιλιάς Μίνωας. Ακολούθησαν αργότερα Αργείτες (προφανώς Μυκηναίοι) άποικοι. Τόσο ο Όμηρος, όσο και τα αρχαιολογικά δεδομένα επιβεβαιώνουν την παρουσία των Αχαιών (Ελλήνων Μυκηναίων) στο νησί, αν και ο Μινωικός χαρακτήρας του πολιτισμού συνεχίζεται μέχρι το τέλος της Εποχής του Χαλκού. Στην Τρωική εκστρατεία η Κάρπαθος συμμετέχει υπό τις διαταγές των Ηρακλειδών Φείδιππου και Άντιφου.
Αρχαϊκή, Κλασική & Ελληνιστική Περίοδος
Δεν υπάρχουν στοιχεία για τις τύχες του νησιού από το τέλος της Εποχής του Χαλκού μέχρι την Αρχαϊκή Περίοδο. Ο Δωρικός πληθυσμός φαίνεται πως κυριαρχεί τότε στο νησί και οι τέσσερις πόλεις που αναφέρει ο Στράβωνας μπορεί να υπήρχαν από την Αρχαϊκή Εποχή. Η κυριότερη πόλη ήταν η πολιτεία της Καρπάθου (κοντά στο σημερινό Απέρι), η οποία παρέμεινε πρωτεύουσα μέχρι το 1892, οπότε τη θέση της πήραν τα Πηγάδια. Στην Αρχαιότητα, τα Πηγάδια αποτελούσαν το επίνειο της πόλης και ονομάζονταν Ποσειδείο.
Οι άλλες τρεις πόλεις ήταν:
· Αρκέσεια, κοντά στη σημερινή Αρκάσα.
· Βρυκούς, στη θέση της σημερινής Βρυκούντας, στα βορειοδυτικά της Καρπάθου.
· Νίσυρος, που ίσως βρισκόταν στα σημερινά Παλάτια της Σαρίας.
Η Σαρία ήταν ανεξάρτητη και ονομαζόταν Σάρος.
Μετά το 478 π.Χ. η Κάρπαθος γίνεται μέλος της Α΄ Αθηναϊκής Συμμαχίας. Το 404 π.Χ., με τη λήξη του Πελοποννησιακού Πολέμου, υποτάσσεται στους Σπαρτιάτες, αλλά μετά τη ναυμαχία της Κνίδου (394 π.Χ.) επανέρχεται στους Αθηναίους και αργότερα γίνεται μέλος της Β΄ Αθηναϊκής Συμμαχίας. Στα Ελληνιστικά χρόνια ακολουθεί τις τύχες της Ρόδου, αποτελώντας μέρος του Ροδιακού (Λινδιακού) κράτους.
Ρωμαϊκή & Βυζαντινή Περίοδος
Με την υποταγή της στους Ρωμαίους, η Κάρπαθος αποκτά μεγάλη στρατηγική σημασία ως ένας από τους τρεις μεγάλους ναυστάθμους της Ρώμης στη Μεσόγειο. Η θέση αυτή διατηρήθηκε και επί Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Επί Διοκλητιανού (284–305 μ.Χ.) εντάσσεται στην “Επαρχία των Νήσων” και επί Ηρακλείου (610–641) στο θέμα Κρήτης.
Ακολούθως, για τρεις περίπου αιώνες (μέσα 7ου έως μέσα 10ου αι. μ.Χ.), το νησί γνωρίζει περίοδο παρακμής και ερήμωσης λόγω των πειρατικών επιδρομών από τη Βόρεια Αφρική και την Ασία. Οι παραλιακοί οικισμοί εγκαταλείπονται και τη θέση τους παίρνουν τα μεσαιωνικά ορεινά χωριά που διατηρούνται έως σήμερα.
Μεσαιωνική & Νεότερη Εποχή
Μεταξύ 1204 και 1312, η Κάρπαθος γίνεται αντικείμενο ανταγωνισμού ανάμεσα σε Βυζαντινούς, Γενοάτες, Ιωαννίτες Ιππότες και Βενετσιάνους. Τελικά οι τελευταίοι, με τον Αντρέα Κορνάρο, επικρατούν και παραμένουν άρχοντες Καρπάθου και Κάσου μέχρι το 1538, οπότε ο Χαϊρεντίν Βαρβαρόσσας καταλαμβάνει τα νησιά για λογαριασμό των Τούρκων.
Το 1821 η Κάρπαθος επαναστατεί και συμμετέχει στον αγώνα της Ανεξαρτησίας, αλλά με το τέλος της Επανάστασης παραμένει, μαζί με τα άλλα Δωδεκάνησα, υπό Οθωμανική κυριαρχία. Το 1912 την Τουρκική κατοχή διαδέχεται η Ιταλική. Το 1944 οι Καρπάθιοι ξεσηκώνονται ενάντια στους Ιταλούς, και το νησί ενσωματώνεται τελικά στην Ελλάδα το 1947, μαζί με τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα.
Λαογραφία & Παράδοση
“Θεματοφύλακας της Αρχαίας και Βυζαντινής παράδοσης” και “Βρυσομάνα του Δημοτικού Τραγουδιού” έχει χαρακτηρισθεί η Κάρπαθος. Ιδιαίτερα η Όλυμπος θεωρείται το “χωριό του αιώνιου Πάσχα”, ο μοναδικός ίσως τόπος όπου “δεσπόζει ακόμα το Βυζάντιο”.
Πολιτιστικά στοιχεία και τρόποι ζωής της Αρχαίας Ελληνικής, Βυζαντινής, αλλά και της Προϊστορικής Εποχής, διατηρούνται ακόμα στην Κάρπαθο. Τέτοια στοιχεία συναντά κανείς σε όλους τους τομείς της οικονομικής και κοινωνικής ζωής:
· Ο τρόπος καλλιέργειας της γης και η κτηνοτροφία παραμένουν πρωτόγονα στα ορεινά.
· Η γυναικεία φορεσιά της Ολύμπου.
· Η λαϊκή αρχιτεκτονική, ιδίως το καρπάθικο σπίτι και οι εκκλησιές.
· Η μουσική (τραγούδι και χορός) διατηρούν σχεδόν ατόφιο τον Βυζαντινό τους χαρακτήρα.
Η γλώσσα εξακολουθεί να ηχεί Δωρικά και Βυζαντινά, ιδίως στην Όλυμπο.
Η Σημερινή Κάρπαθος
Πρωτεύουσα: Πηγάδια
Τα Πηγάδια είναι η πρωτεύουσα του νησιού, με μεγάλο φυσικό λιμάνι, ωραίο κλίμα και αξιόλογες αμμώδεις παραλίες. Η περιοχή κατοικείται σχεδόν χωρίς διακοπή από τα Μινωικά χρόνια, όταν υπήρχε ο κυριότερος Μινωικός οικισμός του νησιού (άκμασε περίπου το 1800–1500 π.Χ.).
Στην Ακρόπολη που δεσπόζει πάνω από το λιμάνι διατηρούνται τμήματα τειχών, πιθανώς Προϊστορικά, και ισόδομα της Κλασικής εποχής. Σε μικρή απόσταση από την πόλη σώζονται τμήματα ενός υπαίθριου ιερού της Αθηνάς και παλαιοχριστιανική βασιλική της Αγίας Φωτεινής (5ος–6ος αι. μ.Χ.).
Χωριά & Οικισμοί
Απέρι
Μεγάλο και πλούσιο χωριό, 8 χλμ. βορειοδυτικά, χτισμένο στις πλαγιές του αρχαίου και βενετσιάνικου κάστρου (Κοράκι). Ξεχωρίζει η αρχιτεκτονική με κόκκινα κεραμίδια, ευρύχωρες αυλές και ανάγλυφες διακοσμήσεις.
Βωλάδα
2 χλμ. δυτικότερα, παλαιότερα τμήμα του Απερίου. Στην περιοχή ανήκει η πανέμορφη παραλία Κυρά Παναγιά και το δροσερό ορεινό θέατρο Πίνι, μια καταπράσινη κοιλάδα όπου βρέθηκαν λείψανα της κοινότητας των Ετεοκαρπαθίων.
Όθος
2 χλμ. από τη Βωλάδα, σε υψόμετρο 600 μ. Δροσερό, με πανοραμική θέα προς τα νότια. Αξίζουν το λαογραφικό μουσείο και η ειδυλλιακή εξοχή Στέρνες.
Πύλες
3 χλμ. νοτιότερα, καταπράσινο, με θέα προς την Κάσο και ψαροτόπους (Προνί, Σικέλαος).
Φοινίκι
8 χλμ. νοτιότερα, γραφικό λιμάνι με φρέσκο ψάρι.
Αρκάσα
3 χλμ. από το Φοινίκι, γνωστή για τις ταβέρνες και τα Βυζαντινά ψηφιδωτά της. Το ακρωτήριο Παλιόκαστρο αποτελούσε την Ακρόπολη της αρχαίας Αρκέσειας, με την αμμουδερή παραλία του Αγίου Νικολάου στα νότια.
Μενέτες
9 χλμ. ανατολικότερα, γραφικό χωριό σκαρφαλωμένο σε βράχο με μεσαιωνικό κάστρο. Στην περιοχή βρίσκονται παραλίες εξαιρετικής ποιότητας (Αμμοσπή, Αφιάρτης).
Μεσοχώρι & Σπόα
Βρίσκονται αντίστοιχα στη δυτική και ανατολική πλευρά της κεντρικής Καρπάθου. Γνωστά για την παράδοση, τη φιλοξενία και τα θέρετρά τους (παραλίες Λευκός, Άγιος Νικόλαος). Ανάμεσα στον Άγιο Νικόλαο και την Κυρά Παναγιά βρίσκεται η παρθένα αμμουδιά της Απέλλας.
Βόρεια Κάρπαθος
Όλυμπος
Δεσπόζει στη βόρεια Κάρπαθο. Δυσπρόσιτη, απόμακρη, παραδοσιακή και μυστηριακή, είναι ό,τι καλύτερο έχει να προσφέρει το νησί πέρα από τις φυσικές ομορφιές του. Εντυπωσιάζουν η γοητεία του τοπίου, η σαγηνευτικά μελαγχολική όψη, το πλήθος των ανεμόμυλων και των μικρών εκκλησιών. Μια μικρή αρχαιολογική συλλογή βρίσκεται στο Δημοτικό Σχολείο.
Αυλώνα
Βόρεια της Ολύμπου, παραδοσιακός αγροτικός οικισμός. Στην περιοχή της Βρυκούντας, δίπλα στα αρχαία ερείπια, βρίσκεται η εκκλησία του Άη Γιάννη, όπου κάθε χρόνο στις 28 Αυγούστου διοργανώνεται ένα αληθινά Βυζαντινό πανηγύρι.
Διαφάνι
Επίνειο της Ολύμπου, 9 χλμ. βορειοανατολικά, με γλυκό κλίμα και φυσικά πλεονεκτήματα για ήρεμες διακοπές.
Σαρία
Προσβάσιμη με καΐκι από το Διαφάνι. Το νησί διαθέτει άγρια ομορφιά και όμορφες παραλίες. Τα Παλάτια, στη βορειοανατολική πλευρά, είναι εντυπωσιακός ερειπώνας με κλασικά και μεσαιωνικά κατάλοιπα.
του καθηγητή Μανόλη Μελά
στο περιοδικό ΚΑΡΠΑΘΟΣ, τεύχος 9-12 1982
29.7.2026
Καρπαθιακά Νέα
