Στις 4 Σεπτεμβρίου 1940, η Κάρπαθος, τότε Scarpanto για τους Ιταλούς, βρέθηκε ξαφνικά μέσα σε μια πραγματική πολεμική επιχείρηση. Βρετανικά πολεμικά πλοία χτυπούσαν τις ιταλικές εγκαταστάσεις του νησιού, ενώ στον ουρανό της Ρόδου εξελισσόταν αεροπορική μάχη ανάμεσα σε βρετανικά Swordfish και ιταλικά Fiat CR.42.
του Μανώλη Δημελλά
Μέσα σε αυτή τη χαοτική ημέρα, ένα βρετανικό αεροπλάνο έμελλε να γράψει μια παράξενη ιστορία: πέταξε με βρετανικά χρώματα, κατέληξε στην Κάρπαθο, αιχμαλωτίστηκε από τους Ιταλούς και λίγους μήνες αργότερα ξαναπέταξε — αυτή τη φορά για την ιταλική Regia Aeronautica.
Ήταν το Fairey Swordfish K8403, με κωδικό E4M, της 813 Naval Air Squadron, που επιχειρούσε από το αεροπλανοφόρο HMS Eagle.
Το Swordfish είχε απογειωθεί για την επίθεση εναντίον του ιταλικού αεροδρομίου Maritza στη Ρόδο. Εκεί τα βρετανικά αεροσκάφη βρέθηκαν αντιμέτωπα με ιταλικά μαχητικά Fiat CR.42. Το K8403 χτυπήθηκε, αλλά δεν καταστράφηκε. Το πλήρωμά του κατάφερε να το οδηγήσει μέχρι την Scarpanto, όπου πραγματοποίησε αναγκαστική προσγείωση. Οι Ιταλοί κατέλαβαν το αεροπλάνο και συνέλαβαν το πλήρωμά του ως αιχμαλώτους πολέμου.
Και εδώ αρχίζει το δεύτερο κεφάλαιο της ιστορίας. Οι Ιταλοί δεν άφησαν το αεροπλάνο να σαπίσει εκεί όπου είχε προσγειωθεί. Το K8403 μεταφέρθηκε τον Δεκέμβριο του 1940 στο Guidonia, το μεγάλο ιταλικό αεροπορικό κέντρο δοκιμών κοντά στη Ρώμη. Εκεί επισκευάστηκε και διατηρήθηκε σε πτητική κατάσταση.
Για να συνεχίσει να πετά, οι Ιταλοί χρησιμοποίησαν ανταλλακτικά από ένα δεύτερο βρετανικό Swordfish, το K8422, επίσης καταληφθέν μετά την επίθεση της 4ης Σεπτεμβρίου. Έτσι, ένα αεροπλάνο που είχε ξεκινήσει την πολεμική του ζωή κάτω από τη βρετανική σημαία συνέχισε την ύπαρξή του με εξαρτήματα από άλλο βρετανικό αιχμαλωτισμένο αεροσκάφος.
Και δεν έμεινε μόνο σε κάποιο υπόστεγο ως λάφυρο. Το K8403 χρησιμοποιήθηκε από την 68ª Squadriglia του 34º Gruppo Bombardamento για αποστολές συνδέσμου, και σύμφωνα με τις καταγραφές παρέμεινε αξιοποιήσιμο περίπου μέχρι τον Ιούνιο του 1941.
Με άλλα λόγια, το αεροπλάνο που στις 4 Σεπτεμβρίου 1940 προσγειώθηκε αναγκαστικά στην ιταλοκρατούμενη Κάρπαθο ως εχθρικό αεροσκάφος, λίγους μήνες αργότερα πετούσε για τον πρώην εχθρό του.
Υπάρχει μάλιστα μια μικρή λεπτομέρεια που κάνει την ιστορία ακόμη πιο ανθρώπινη. Για το πλήρωμα που συνδέεται με την ίδια επιχείρηση της 813ης Μοίρας έχουμε τα ονόματα Lieutenant R. H. Hain, Probationary Sub-Lieutenant V. H. Smith και Naval Airman W. F. Taylor. Ωστόσο, εδώ χρειάζεται προσοχή στην μελέτη της ιστορίας: η λεπτομερής καταγραφή της 4ης Σεπτεμβρίου τους συνδέει με αναγκαστική προσγείωση στην Κάσο, ενώ άλλη πηγή συνδέει συγκεκριμένα το K8403 με τη Scarpanto. Επομένως δεν θα ήταν ιστορικά σωστό να παρουσιάσουμε τους τρεις ως οριστικά το πλήρωμα του K8403 χωρίς το ημερολόγιο της 813ης Μοίρας να επιβεβαιώνει την αντιστοίχιση.
Ο V. H. Smith, πάντως, είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα περίπτωση: ο αξιωματικός της 813ης Μοίρας εμφανίζεται σε μεταγενέστερες μαρτυρίες ως αιχμάλωτος στην Ιταλία. Η σύνδεσή του με τη Scarpanto αναφέρεται σε μεταγενέστερες πηγές, αλλά η αντιστοίχισή του με το K8403 παραμένει το σημείο που χρειάζεται πρωτογενή επιβεβαίωση.
Ο «Stringbag» που οι Βρετανοί θεωρούσαν ξεπερασμένο
Το αεροπλάνο ήταν το Fairey Swordfish Mk I, ένα από τα πιο χαρακτηριστικά αεροσκάφη του βρετανικού Fleet Air Arm.
Με την πρώτη ματιά έμοιαζε ήδη το 1940 με αεροπλάνο μιας άλλης εποχής: διπλάνα, ανοικτά πιλοτήρια, σταθερό σύστημα προσγείωσης και συρμάτινα/υφασμάτινα καλύμματα. Κι όμως, αυτό το φαινομενικά παλιομοδίτικο αεροσκάφος έμελλε να γίνει ένα από τα πιο επιτυχημένα ναυτικά αεροπλάνα του πολέμου.
Το Swordfish είχε σχεδιαστεί ως τορπιλοπλάνο, αεροσκάφος παρατήρησης και αναγνώρισης. Το πρωτότυπο πέταξε το 1934 και το Mk I μπήκε σε υπηρεσία το 1936. Η πρώτη επιχειρησιακή Μοίρα που το παρέλαβε ήταν η 825 Naval Air Squadron.
Το πλήρωμά του αποτελούνταν κανονικά από τρεις άνδρες: πιλότο, παρατηρητή και ασυρματιστή/πολυβολητή. Το αεροσκάφος είχε μήκος περίπου 10,9 μέτρα, άνοιγμα φτερών 13,9 μέτρα και κινούνταν από έναν εννιακύλινδρο αερόψυκτο Bristol Pegasus IIIM.3 των 690 ίππων. Η μέγιστη ταχύτητα ήταν περίπου 230 km/hκαι η επιχειρησιακή του ακτίνα με τορπίλη περίπου 840 km.
Μπορούσε να μεταφέρει κάτω από την άτρακτο μια τορπίλη 18 ιντσών, αλλά ανάλογα με την αποστολή μπορούσε να φέρει βόμβες, νάρκες ή βόμβες βυθού. Ο οπλισμός του περιλάμβανε πολυβόλα .303.
Η χαμηλή του ταχύτητα, που θεωρητικά ήταν μεγάλο μειονέκτημα, σε ορισμένες αποστολές αποδείχθηκε πλεονέκτημα. Το Swordfish μπορούσε να πετάξει πολύ αργά και σταθερά, να πλησιάσει χαμηλά την επιφάνεια της θάλασσας και να πραγματοποιήσει επίθεση τορπίλης με μεγάλη ακρίβεια.
Και αυτό ακριβώς το έκανε θρυλικό! Τα Swordfish του HMS Illustrious στην περίφημη επιδρομή του Τάραντα, τον Νοέμβριο του 1940, κατάφεραν να προκαλέσουν σοβαρές ζημιές στον ιταλικό στόλο. Αργότερα, Swordfish συμμετείχαν και στην καταδίωξη του γερμανικού Bismarck. Το αεροπλάνο που έμοιαζε να ανήκει στη δεκαετία του 1930 αποδείχθηκε ένα από τα πιο επίμονα και αποτελεσματικά όπλα της βρετανικής ναυτικής αεροπορίας.
Συνολικά κατασκευάστηκαν περίπου 2.400 Swordfish μέχρι το 1944. Παρά το γεγονός ότι προοριζόταν να αντικατασταθεί από νεότερα αεροσκάφη, παρέμεινε σε υπηρεσία για μεγάλο μέρος του πολέμου.
Και η Κάρπαθος κράτησε ένα κομμάτι αυτής της ιστορίας
Για την Κάρπαθο, όμως, το K8403 έχει μια ξεχωριστή σημασία. Δεν ήταν απλώς ένα βρετανικό αεροπλάνο που πέρασε από τον ουρανό του νησιού. Προσγειώθηκε πάνω στο νησί. Οι Ιταλοί το πήραν στα χέρια τους. Το πλήρωμά του οδηγήθηκε στην αιχμαλωσία. Το ίδιο το αεροσκάφος ταξίδεψε αργότερα μέχρι το Guidonia, επισκευάστηκε, πήρε εξαρτήματα από ένα άλλο βρετανικό Swordfish και ξαναπέταξε.
Μόνο που αυτή τη φορά δεν υπηρετούσε πλέον τη Βρετανία. Πετούσε με τους Ιταλούς!
Έτσι, ένα από τα πιο παράξενα «λάφυρα» του πολέμου ξεκίνησε την πορεία του από ένα βρετανικό αεροπλανοφόρο, βρέθηκε χτυπημένο πάνω από τη Ρόδο, κατέβηκε αναγκαστικά στην Scarpanto, πέρασε στα χέρια των Ιταλών και τελικά βρέθηκε να επιχειρεί με τη Regia Aeronautica.
Και όλα αυτά ξεκίνησαν στις 4 Σεπτεμβρίου 1940, στην Κάρπαθο.
Πηγή-κλειδί για το συγκεκριμένο αεροσκάφος: το αρχείο του Fleet Air Arm, όπως διασώζεται στις σχετικές καταγραφές για το K8403, μαζί με τις καταγραφές της επιχείρησης της 4ης Σεπτεμβρίου 1940.
φωτογραφία με αεροσκάφος τύπου Swordfish Mk I. wikimedia.org
19.8.2026
Καρπαθιακά Νέα
