Του καθηγητή Μανόλη Μελά
Μόλις πέντε ημέρες μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας, η Κάρπαθος περνά υπό γερμανική κατοχή. Η σχετική αλληλογραφία μεταξύ του Γερμανού στρατηγού Kleeman και του Ιταλού ναυάρχου Campioni αποκαλύπτει ότι βασικό κίνητρο των Γερμανών ήταν η εξαιρετικά στρατηγική θέση του αεροδρομίου της Καρπάθου και η δυνατότητα αξιοποίησής του.
Έναν χρόνο αργότερα, όμως, η πολεμική κατάσταση έχει αλλάξει δραματικά. Οι Γερμανοί αποφασίζουν να εγκαταλείψουν το νησί, αδυνατώντας πλέον να ενισχύσουν την άμυνα μιας καταρρέουσας γερμανικής πολεμικής μηχανής. Οι τελευταίοι Γερμανοί αποχωρούν το βράδυ της 4ης Οκτωβρίου 1944.
Το επόμενο πρωί, 5 Οκτωβρίου, οι νέοι του ενιαίου δήμου Μενετών και Αρκάσας, οπλισμένοι με όπλα που είχαν αρπάξει από τους Ιταλούς, υψώνουν την επαναστατική σημαία στον ιερό Βράχο του νεότερου Σουλίου. Η εξέγερση εξαπλώνεται γρήγορα σε ολόκληρη την Κάρπαθο.
Την επομένη, αντιπρόσωποι των χωριών συγκεντρώνονται στο Απέρι και συγκροτούν την Παγκαρπαθιακή Επιτροπή. Κύριο έργο της είναι η διαπραγμάτευση των όρων παράδοσης με τις ιταλικές αρχές, η οποία ολοκληρώνεται στις 11 Οκτωβρίου με την υπογραφή της παράδοσης από τον Armando Amenduni.
Παράλληλα, αποφασίζεται η αποστολή αντιπροσώπων στην Αίγυπτο, ώστε να ενημερωθούν οι Συμμαχικές αρχές και η Ελληνική Κυβέρνηση για όσα έχουν συμβεί στην Κάρπαθο.
Η αποστολή ξεκινά από το Φοινίκι με το μικρό βενζινόπλοιο Immacolata, υπό τον πλοίαρχο Εμμανουήλ Πασσουράκη. Στο σκάφος επιβαίνουν επίσης οι Σοφοκλής Οικονομίδης, Μιχαήλ Πιτάς, Κώστας Λαμπρίδης, Γεώργιος Χριστοδούλου, Νίκος Σταματάκης και Λάζαρος Κοσμάς. Ύστερα από ένα τολμηρό και γεμάτο κινδύνους ταξίδι, φτάνουν στην Αίγυπτο και παραδίδουν τις επιστολές στους αποδέκτες τους.
Οι πληροφορίες των Καρπαθίων επιβεβαιώνονται από τους Βρετανούς και η ευκαιρία για την κατάληψη της Καρπάθου δεν αφήνεται να χαθεί. Η στρατηγική θέση του νησιού, στους θαλάσσιους διαύλους ανάμεσα στη Ρόδο και την Κρήτη, αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τις συμμαχικές επιχειρήσεις στο Αιγαίο.
Έτσι, στις 16 Οκτωβρίου 1944, αρχίζει η «Operation Captive», η συμμαχική επιχείρηση για την κατάληψη της Καρπάθου και την παράλληλη αιχμαλωσία των ιταλικών δυνάμεων που παρέμεναν στο νησί.
Το ντοκουμέντο
Ανάμεσα στα βρετανικά πολεμικά αρχεία βρίσκεται ένα ιδιαίτερα σημαντικό έγγραφο: η αναφορά του κυβερνήτη του H.M.S. Terpsichore, με ημερομηνία 19 Οκτωβρίου 1944.
Το έγγραφο καταγράφει σχεδόν ώρα προς ώρα τις κινήσεις των δύο βρετανικών αντιτορπιλικών, Terpsichore και Cleveland, κατά την επιχείρηση «Captive».
Μετάφραση
ΑΠΟΡΡΗΤΟ
H.M.S. Terpsichore
19 Οκτωβρίου 1944
Κύριε,
υποβάλλω την ακόλουθη αναφορά σχετικά με τη δράση του υπό τη διοίκησή μου αντιτορπιλικού Terpsichore και του αντιτορπιλικού Cleveland κατά τη διάρκεια της επιχείρησης «Captive», από τις 16 έως τις 19 Οκτωβρίου 1944.
16 Οκτωβρίου
Και στα δύο πλοία επιβιβάστηκαν στρατιωτικές δυνάμεις και φορτώθηκαν συνολικά μεγάλες ποσότητες τροφίμων για την ανακούφιση του πληθυσμού.
17 Οκτωβρίου
Απόπλους.
Παρά τις δυσκολίες που προκλήθηκαν από τις καιρικές συνθήκες και τις μηχανικές βλάβες, δεν συναντήσαμε αντίσταση στην περιοχή.
Στις 06:45 τα δύο αντιτορπιλικά έφτασαν στην Κάρπαθο και αγκυροβόλησαν στον κόλπο των Πηγαδίων. Η απόβαση πραγματοποιήθηκε χωρίς εχθρική αντίσταση.
Η υποδοχή από τον πληθυσμό και τους επαναστάτες ήταν ενθουσιώδης. Οι κάτοικοι συγκεντρώθηκαν στην προκυμαία, ενώ από τις πλαγιές ακούγονταν πυροβολισμοί στον αέρα και επευφημίες.
Οι βρετανικές δυνάμεις ενημέρωσαν τις τοπικές αρχές ότι το νησί είχε πλέον καταληφθεί στο όνομα των Συμμάχων και ότι οι ένοπλες δυνάμεις στην Κάρπαθο υπάγονταν στον Ανώτατο Συμμαχικό Διοικητή.
Οι δύο διμοιρίες πεζοναυτών περικύκλωσαν το ιταλικό αρχηγείο και την αποθήκη τροφίμων. Περίπου 50 έως 60 Ιταλοί παραδόθηκαν χωρίς αντίσταση.
Στη συνέχεια πραγματοποιήθηκαν έρευνες σε σπίτια και συνελήφθησαν Ιταλοί στρατιώτες.
Παράλληλα, το Cleveland κατευθύνθηκε προς την Κάσο, όπου συνελήφθησαν και άλλοι Ιταλοί στρατιώτες.
Η ανθρωπιστική βοήθεια που είχε μεταφερθεί από την Αίγυπτο άρχισε να διανέμεται στον πληθυσμό.
18 Οκτωβρίου
Ο αριθμός των εχθρικών δυνάμεων στην Κάρπαθο αποδείχθηκε μεγαλύτερος από ό,τι είχε αρχικά υπολογιστεί. Επειδή οι Ιταλοί ήταν διασκορπισμένοι σε ολόκληρο το νησί, απαιτούνταν ακόμη μία ημέρα για την ολοκλήρωση της επιχείρησης.
Για τον λόγο αυτό οι αιχμάλωτοι δεν επιβιβάστηκαν ακόμη στα πλοία και δημιουργήθηκε χώρος συγκέντρωσης στη στεριά.
19:15
Και τα δύο πλοία σήκωσαν άγκυρα και άρχισαν νυχτερινή περιπολία στα ανοικτά της Καρπάθου.
Η κίνηση αυτή κρίθηκε απαραίτητη, αφενός επειδή η μειωμένη ορατότητα δεν επέτρεπε ασφαλή αναγνώριση και αφετέρου για την αποφυγή του κινδύνου από εχθρικές νάρκες.
Μανόλης Μελάς
Το H.M.S. Terpsichore
Το πλοίο που φέρει το όνομα Terpsichore, από την Τερψιχόρη, τη Μούσα του χορού στην αρχαία ελληνική μυθολογία, ήταν βρετανικό αντιτορπιλικό τύπου T-class.
Ναυπηγήθηκε από την Denny Brothers στο Dumbarton της Σκωτίας. Η τρόπιδα τοποθετήθηκε στις 25 Νοεμβρίου 1941, καθελκύστηκε στις 17 Ιουνίου 1943 και ολοκληρώθηκε στις 20 Ιανουαρίου 1944. Εντάχθηκε στη 24η Flotilla Αντιτορπιλικών και από τις αρχές του 1944 μεταφέρθηκε στη Μεσόγειο.
Το Terpsichore συμμετείχε σε επιχειρήσεις στην Αδριατική, στη Μεσόγειο, στη Νότια Γαλλία και στο Αιγαίο. Κατά τη γερμανική υποχώρηση του 1944 χρησιμοποιήθηκε για αναχαιτίσεις, συνοδείες και υποστήριξη των συμμαχικών επιχειρήσεων.
Στις 17 Οκτωβρίου 1944, μαζί με το H.M.S. Cleveland, πήρε μέρος στην κατάληψη της Καρπάθου. Το γεγονός αυτό καταγράφεται και στην επίσημη ιστορική καταγραφή της δράσης του πλοίου, όπου αναφέρεται ρητά η συμμετοχή του στην occupation of Scarpanto.
Το πλοίο είχε μήκος περίπου 110 μέτρα, ανέπτυσσε ταχύτητα άνω των 36 κόμβων και διέθετε ισχυρό οπλισμό, μεταξύ άλλων πυροβόλα 4,7 ιντσών, αντιαεροπορικά πυροβόλα και τορπιλοσωλήνες. Το πλήρωμά του αριθμούσε περίπου 180-225 άνδρες.
Η παρουσία του HMS Terpsichore στην Κάρπαθο δεν ήταν μια επίσκεψη πολεμικού πλοίου. Ήταν ένα από τα δύο πλοία που μετέφεραν τις βρετανικές δυνάμεις οι οποίες έφτασαν στα Πηγάδια στις 17 Οκτωβρίου 1944, ανοίγοντας το κεφάλαιο της Συμμαχικής διοίκησης στο νησί.
Και υπάρχει ένα ακόμη πολύτιμο τεκμήριο. Το Imperial War Museums διατηρεί κινηματογραφική καταγραφή από την επιχείρηση. Στην περιγραφή εμφανίζονται βρετανικά αντιτορπιλικά, με πρώτο το HMS Terpsichore, κάτοικοι και αγωνιστές της απελευθέρωσης, καθώς και ελληνικές και βρετανικές σημαίες. Το IWM εκτιμά ότι το φιλμ πιθανότατα αφορά την κατάληψη της Καρπάθου τον Οκτώβριο του 1944. Imperial War Museums – σχετικό κινηματογραφικό αρχείο
Έτσι, το ημερολόγιο της «Τερψιχόρης» συναντά την ιστορία που είχαν ήδη γράψει οι ίδιοι οι Καρπάθιοι. Από το πρωί της 5ης Οκτωβρίου, όταν ξεκίνησε η εξέγερση και η απελευθέρωση του νησιού, μέχρι την άφιξη των Βρετανών στα Πηγάδια, η Κάρπαθος πέρασε από την Κατοχή στην ελευθερία.
Και όλα αυτά αναδεικνύουν μια αδήριτη ανάγκη: τη δημιουργία Πολεμικού Μουσείου στις Μενετές. Έναν χώρο όπου θα συγκεντρωθούν και θα διασωθούν τα ελληνικά και ξένα αρχεία, οι μαρτυρίες, οι φωτογραφίες, τα ημερολόγια των Βρετανών και τα κινηματογραφικά τεκμήρια, ώστε η ιστορία της Καρπάθου να μην παραμένει σκορπισμένη σε αρχεία και ιδιωτικές συλλογές.
Η Κάρπαθος έχει την ιστορία. Επιτέλους χρειάζεται και τον τόπο που θα τη στεγάσει!
Μανώλης Δημελλάς
20.8.2026
Καρπαθιακά Νέα
