Γενικά, τα Ιερά των Εκκλησιών δείχνουν προς την Ανατολή! Ναι, αλλά ποια ακριβώς «Ανατολή»; Όπως αστρονομικώς περιγράψαμε και πριν από ένα μήνα από τη Λέρο, ο Ήλιος του Αιγαίου καθ’ όλο το έτος παίζει το πρωινό του κρυφτό πίσω από τα βουνά της Μικράς Ασίας από μια γωνία 60 μοιρών του ανατολικού ορίζοντα. (Για παράδειγμα, στις 21-22 Ιουνίου, βλέποντας από το Πατριαρχείο της Λέρου στα Άλιντα, ανατέλλει ακριβώς πάνω από το Ιερό του Διδυμαίου Απόλλωνα των Διδύμων, δλδ πολύ συγκινητικώς για μένα, από το σπίτι του παππού μου που σώζεται ακόμη, λίγα μέτρα δίπλα από τον Ναό)!
γράφει ο Αριστογείτων ΚΩΤΣΑΣ
Ποιας ημερομηνίας λοιπόν την Ανατολή, από τις 365, διάλεξαν οι Καρπάθιοι για να κατευθύνουν την παραλιακή τους Αγία Φωτεινή στη θέση «Άφωτη», κτισμένη πάνω στον Αρχαιοελληνικό Ναό των Διόσκουρων του 6ου προ Χριστού αιώνα; Ε λοιπόν, δεν επέλεξαν ούτε κάποια συμβολική ημερομηνία των δύο Ηλιοστασίων, ούτε των δύο Ισημεριών ούτε καν της ημέρας που γιορτάζει η Αγία Φωτεινή. Αλλά αυτή του Δεκαπενταύγουστου!
Τυχαίο; Τίποτα δεν είναι τυχαίο!
Ακολουθεί μια ίσως ενδιαφέρουσα και μάλλον λίγο «προβοκατόρικη» αλλά αστρονομικά «αδιασείστως» (χαχα) τεκμηριωμένη «ιστοριοπλασία», με θρησκευτικές και ιστορικές αιχμές αλλά και με ουράνια απόδειξη, συνοδευόμενη στο τέλος, χάριν γνώσης, τέρψης αλλά και χαλάρωσης του αναγνώστη, από παιχνιδιάρικη άσκηση Φωτοκριτικών δεξιοτήτων!
Το Ποσείδιον (σημερινά Πηγάδια Καρπάθου) ήταν μεγάλη πόλη της αρχαίας Δωρικής Καρπάθου και για αιώνες το Ιερό των Διόσκουρων δέσποζε της μεγάλης παραλίας της, η οποία ατένιζε προς την Ανατολή (με κόκκινη βούλα στον χάρτη).
Ως εκπληκτικόν και ολιγότερον ευρέως γνωστόν, οι Διόσκουροι, (που αν και «δίδυμοι» γιοι της Λήδας ήταν από άλλο πατέρα – άρα, είτε η Λήδα κεράτωσε τον Δία την ίδια κιόλας νύχτα με τον Τυνδάρεω είτε ο Μέγας multiμπήχτης έπαιρνε μέρος και σε οργιαστικές τελετουργίες μαζί με θνητούς) οι Διόσκουροι λοιπόν ήταν για πολλούς αιώνες προστάτες της Θάλασσας στην Αρχαία Ελλάδα με πολλά σωτήρια θαύματα αρχίζοντας με την Αργοναυτική Εκστρατεία, ήταν δλδ κάτι σαν τσιράκια τότε του Θαλασσοκράτορα Ποσειδώνα όταν αυτός ήτο απασχολημένος με τον Πολυφημοκτόνο Ντέιμον και την αδερφή τους, την Ωραία Ελένη, πρόσφατα διαγνωσθείσα τελικά ως νέγρα!
Μετά όμως από τον Διοκλητιανό και το περίφημο διάταγμά του, οι πρωτοχριστιανοί, αφού βγήκαν από τις κατακόμβες και τους υπόγειους ναούς της Καππαδοκίας και έλυσαν τα βασικά ιδεολογικά θέματά τους στις Συνόδους (προεξεχούσης αυτής στη Νίκαια όπου ο Μέγας (Πολιτικάντης) Κωνσταντίνος έλυσε τις αξεπέραστες θεωρητικές διαφωνίες των φανατισμένων Επισκόπων με μία μόνη του λέξη = «ομοούσιος»), οι πρωτοχριστιανοί λοιπόν πέρασαν στην περίοδο της «επιθετικής», έως και βάρβαρης εξάπλωσης (βλ Μέγας Θεοδόσιος, Υπατία κλπ) και έκτιζαν πλέον επίγειους Ναούς (τους επικαλούμενους από εμένα «Επιναούς» – μου αρέσει ως γνωστόν η «γλωσσοπλασία»), χρησιμοποιώντας ως συνήθως τις θέσεις και τα υλικά της προηγούμενης υπερχιλιετούς ελληνογενούς θρησκείας.
Εν προκειμένω, οι Καρπάθιοι, γύρω στον 6ο αιώνα μ.Χ. αποφάσισαν να κτίσουν μια τρίκλιτη Βασιλική Εκκλησία, πάνω ακριβώς στον Ναό των Διόσκουρων στο Ποτίδαιο (=Ποσείδιον) της Καρπάθου.
Το μεγάλο ιστορικό θέμα που προέκυψε στην σπουδαία εκκλησιαστική Ιεραρχία αλλά και στην ταπεινή Καρπαθική κοινωνία ήταν … εις αφιέρωση τίνος Οσίου ή Αγίου θα ήταν αυτός ο Ναός; Ήταν τότε η περίοδος που σύμφωνα με τον Καραγάτση οι αγιοποιήσεις των μαρτύρων και οι συνεπακόλουθες «αγιοκτησίες» των εκκλησιών (πάλι δική μου λέξη, χαχα) δίναν και παίρναν στη Βυζαντινή αυτοκρατορία (σας συνιστώ το πλέον εξαιρετικό διδακτικό ιστορικό μυθιστόρημα του 20ου αιώνα, «Σέργιος και Βάκχος», του εκ των κορυφαίων μας συγγραφέα αλλά και αξιόλογου ιστορικού Μ. Καραγάτση, για να μάθετε εύκολα και εύθυμα Βυζαντινή Ιστορία!)
Τότε λοιπόν, οι πολύ παραδοσιακοί και φανατικοί τοπικιστές καθώς και ελληνολάτρεις Καρπάθιοι (όπως είναι και οι σημερινοί θα έλεγα) θέλανε κάτι ως θρησκευτική συνέχεια της φήμης και της θαλασσινής προστασίας των Διόσκουρων. Όμως, ακόμα δεν είχε αγιοποιηθεί κάποιος χριστιανικός διάδοχος του Ποσειδώνα στις Θάλασσες της Νοτιοανατολικής Μεσογείου. Έτσι αποφασίστηκε ο «Επιναός» να αφιερωθεί στην Αγία Φωτεινή.
(Εγώ βέβαια σ’ αυτό το σημείο διαφωνώ ριζικά – πάντα όμως ερασιτεχνικά – με τις όποιες ιστορικές πηγές (αν υπάρχουν) για την αφιέρωση και το όνομα της εν λόγω εκκλησίας. Το μοναδικό επιχείρημα που άκουσα από καθηγητή ιστορικό του Νησιού, ότι δηλαδή το τοπωνύμιο στο σημείο της παραλίας όπου βρέθηκαν τα ερείπια της εκκλησίας είναι το «Άφωτη» άρα και ότι η εκκλησία ήταν της Αγίας Φωτεινής, δεν με πείθει. Αναζητούνται εκκλησιαστικά αρχεία σχετικά! Αν δεν βρεθούν τεκμήρια, στοιχηματίζω ένα σκάρο παπά-γιαχνί Καρπάθου ή ένα Ολυμπίτικο κατσικάκι λεμονάτο ότι ο Ναός είχε αφιερωθεί τότε στον Άγιο Νικόλαο! Ας συνεχίσουμε όμως με βάση το ισχύον σενάριο!)
Λίγο όμως μετά από την απόφαση ονοματοδοσίας της Εκκλησίας ως «Αγία Φωτεινή» και πριν αρχίσει το κτίσιμο του παραλιακού Ναού με τα Δωρικά (βεβαίως-βεβαίως, στην Κάρπαθο είμαστε), πρώην διοσκουρικά κιονόκρανα, προέκυψε στη Βασιλεύουσα η αγιοποίηση του Χριστιανού «Ποσειδώνα», ήτοι του Αγίου Νικολάου, που ήταν όμως …διπλός! Αφενός, ο πρώτος «Άγιος Νικόλαος» ήταν Επίσκοπος των αρχαίων Μύρων στις μικρασιατικές ακτές της Αττάλειας, απέναντι λοξώς από την Κάρπαθο, σημερινό Demre. Πολύ σπουδαίος Ιεράρχης στην εποχή του (~330 μ.Χ.), συμμετείχε με ορθόδοξο φανατισμό στην ιστορική Σύνοδο της Νίκαιας, όπου και πιάστηκε κυριολεκτικά στα χέρια με τον αιρετικό Άρειο τον οποίο και ράπισε, «ιεροκαθαιρέθηκε» και φυλακίστηκε αυθημερόν από τον Κωνσταντίνο αλλά τελικά αποκαταστάθηκε την ίδια κιόλας νύχτα με θαύμα από τον μόνο ανώτερο του Αυτοκράτορα, ουχί τη μαμά του Ελένη, αλλά τον Χριστό μαζί με την Παναγία.
Δύο αιώνες μετά το ράπισμα και το θαύμα, γύρω στο 550 μ.Χ., περίοδο όπως είπαμε γενικότερης Αγιοποίησης, αλλά και κτισίματος του Ναού μας, έγινε πλέον ο Νικόλαος, με άλλη αυτοκρατορική βούλα πασίγνωστος και δημοφιλέστατος Άγιος στο Αιγαίο και τη Μεσόγειο. Ο Ιουστινιανός (άλλος μεγάλος Πολιτικάντης της Βυζαντινής Ιστορίας – βλέπε επίσης Καραγάτση), ο οποίος είχε πάρει φόρα με την Αγιά Σοφιά και έκτιζε αβέρτα εκκλησίες στη Βασιλεύουσα αλλά και σε όλη την αυτοκρατορία (πχ τον Ναό των Σέργιου και Βάκχου – ξαναβλέπε Καραγάτση!), έκτισε στη Κωνσταντινούπολη τον πρώτο Ναό αφιερωμένο στον μόλις αγιοποιημένο «Άγιο Νικόλαο» και μετά από αυτόν τον Ναό, σειρά πήρε και ο ομώνυμος στα Μύρα της Αττάλειας (λοξώς, είπαμε, απέναντι από την Κάρπαθο) πάνω από τον τάφο του θαυματουργού Επισκόπου.
Την ίδια όμως εποχή, 2ο μισό του 6ου αιώνα, συνδυάστηκαν τα «Άγια» χαρακτηριστικά του Νικόλαου, Επισκόπου των Μύρων, με αυτά του συνονόματου, κοντογείτονά του και ηγούμενου της Μονής της Σιών στα βουνά πάνω από τα Μύρα, του έτερου «Αγίου Νικολάου», ο οποίος όμως ήταν και ο πραγματικός «Ποσειδώνας» της Χριστιανοσύνης με πολλά ναυτικά θαύματά στο Βιογραφικό του. Ο πρώτος δεν είχε κανένα ναυτικό θαύμα. Έτσι, κατά πλήρη αναλογία με τους δύο Διόσκουρους των Θαλασσών, είχαμε πλέον και δύο Αγίους Νικόλαους των Θαλασσών, για τη συνδυασμένη προστασία των Ναυτικών. (Πόσο περισσότερο πια copy-paste του αρχαιοελληνικού πνεύματος και Παράδοσης από την νεοιδρυθείσα Θρησκεία!). Σημειώνεται ότι ο «δισυπόστατος» Άγιος Νικόλαος είναι πλέον o ΠΑΓΚΟΣΜΙΩΣ πιο αναγνωρισμένος Άγιος όλων των Θρησκειών ( λατινικά Sanctus Nicolaus > ολλανδικά Sint Niklaas > αγγλικά Santa Claus (!) και (ως απίθανα άστοχο αντιδάνειο) > ελληνικά …Άγιος Βασίλειος χαχαχα.)
Επανερχόμαστε όμως πίσω στην Κάρπαθο, στο κτίσιμο της Εκκλησίας. Με την αναπάντεχη είδηση της δημιουργίας του Ναού του Προστάτη των Θαλασσών, Αγίου Νικολάου στα Μύρα της Ανατολής, η τοπική κοινωνία στο Ποσείδιον αντιμετώπισε μεγάλο δίλημμα, αφενός μεν να μην αθετήσει την υπόσχεση αφιέρωσης προς την Αγία Φωτεινή και αφετέρου να συνεχίσει την παράδοση για τον «ναυτικώς» Σωτήριο χαρακτήρα της νέας μεγάλης, τρίκλιτης Βασιλικής Εκκλησίας του Ποσειδίου! Ο από μηχανής θεός στο πρόβλημα ήταν ο Αυτοκράτορας Μαυρίκιος ο οποίος, λίγο μετά από την Αγιοποίηση του Αγίου Νικολάου και το κτίσιμο του Ναού του στα Μύρα, καθιέρωσε γύρω στο 570 μ.Χ. την μεγαλύτερη χριστιανική γιορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, η οποία Κοίμηση μέχρι τότε ήταν άστεγη ημερομηνιακώς. Ο Μαυρίκιος.σε συνεννόηση με την Ιεραρχία, την καθόρισε να γιορτάζεται στις 15 Αυγούστου.
Τι σκαρφίστηκαν λοιπόν να κάνουν οι εξαίρετοι ναυτικοί Καρπάθιοι (άρα και εξ ανάγκης άριστοι αστρονόμοι); Ποια «Ανατολή Ηλίου» διάλεξαν από την μεγάλη ετήσια γκάμα του ανατολικού ορίζοντα (πάνω από 60 μοίρες είπαμε) για να ευλογεί ο Ήλιος το Ιερόν της Εκκλησίας τους; Έστρεψαν τον άξονα της τρίκλιτης Βασιλικής εκκλησίας επί της παραλίας της Καρπάθου στις 72 μοίρες, τόσο ώστε κατά την «Χριστιανικότερη» πλέον ημερομηνία του Καλοκαιριού, ήγουν τον Δεκαπενταύγουστο, (σύμφωνα το διάταγμα του Αυτοκράτορα Μαυρίκιου) να ταυτίζεται αυτός ο άξονας με τις ακτίνες του ανατέλλοντος Ήλιου προς τον Ναό.
Ανατέλλει δηλαδή ο Ζωοδότης εκείνη την ημέρα από τις 72 μοίρες αζιμούθιο, πάνω ακριβώς από τα Αρχαία Μύρα του «διπλού» Αγίου Νικολάου στην Αττάλεια (σημερινό Demre) και φωτίζει με το πρώτο του φως δια μέσου του Ιερού του Ναού της Αγίας Φωτεινής την μεσαία κεντρική Πύλη αυτού στο Ποσείδιον Καρπάθου, ευθυγραμμιζόμενος πλήρως με τον άξονα του Ναού (κάτι σαν το Αμπού Σίμπελ ένα πράμα). Ακριβέστατος προσΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ της Αγίας Φωτεινής Καρπάθου προς τον θαυματουργό διπλό Άγιο Νικόλαο Μικράς Ασίας στα Μύρα, εκκολαπτόμενο τότε «Προστάτη των Θαλασσών», όπως ακριβώς θα επιθυμούσαν για την εξέλιξη του ναού τους και οι προηγούμενοι, αρχαιοέλληνες ναυτικοί, «Άγιοι» Διόσκουροι!
Αξίζει να σημειωθεί, προς επιβεβαίωση της «ιστοριοπλασίας» μου, ότι ο άξονας της έτερης μεγάλης Παλαιοχριστιανικής τρίκλιτης Βασιλικής στο Ποσείδιον της Καρπάθου, στη θέση «Βρόντη» (~ 3χλμ βόρεια από την Άφωτη, με μπλε κουκίδα στις φωτο), έδειχνε με το Ιερό της προς άλλο σημείο της Ανατολής και δεν σημάδευε τα Μύρα της Μικράς Ασίας, αφού δεν προϋπήρχε στη θέση Βρόντη ναός των Διόσκουρων, όπως στην Άφωτη.\ Στον εν λόγω Ναό έφτασα μέχρι την μπλε κουκίδα , 50μ κοντά του – η είσοδος όμως στα ερείπια ήταν αποκλεισμένη λόγω ανασκαφής. Σημαδεύει δε, ο άξονας του εν λόγω Ναού (φαίνονται τα ερείπια στη φωτο με ζουμ), ακριβώς την «τυπική» Ανατολή, κατεύθυνση στην οποία ήταν η παραλία όπου έκανα ένα ωραιότατο πρωινό μπάνιο αφού δεν μπορούσα να βγάλω φωτογραφίες των ερειπίων. Επισημαίνεται για τους αστρονομικώς τελείως αμαθείς ότι η «τυπική» Ανατολή συμβαίνει κατά τις δύο Ισημερίες, Μάρτιο και Σεπτέμβριο, και είναι βεβαίως-βεβαίως στις 90 μοίρες αζιμούθιο.
Πίσω στην Άφωτη, γύρω στις 6.30 εκείνο το πρωί του Δεκαπενταύγουστου του 2026, είχα ήδη καλύψει φωτογραφικά ναό, δένδρα, ανεμοδαρμένη χωρίστρα, ερείπια, κίονες, κιονόκρανα, τέμπλα και μου έμενε ο φράκτης και η θάλασσα. Και τότε, ενώ ήμουν έτοιμος να φύγω για πρωινό καφέ στα Πηγάδια, στις 06:33:03 ακριβώς, είδα τον Ήλιο μισό, να ανατέλλει στον ορίζοντα. Και μετά, αφού ψάχτηκα λίγο δεξιά – αριστερά από τις κολώνες, μου «έκοψε» να ευθυγραμμιστώ, από την Πύλη του Ναού της Αγίας Φωτεινής, πάνω στον άξονα αυτού, προς το Ιερό, Διοσκουροσταλμένη όσο και απολαυστική κίνηση.
Σημειώνεται «περισπουδαίως» και αστρονομικά «προσαποδεικτικώς» (φίλτατη Ειρήνη) ότι δύο ώρες πριν από την Ανατολή του Ήλιου, ανατέλλει κάθε Δεκαπενταύγουστο, πίσω ακριβώς από το Ιερό του Ναού της Αγίας Φωτεινής στην Κάρπαθο, ο Αστερισμός των Διδύμων με τους επιβλητικούς «αρχαίους ιεράρχες» του Ναού, τους Διόσκουρους Κάστορα και Πολυδεύκη, ενώ τον φετινό Δεκαπενταύγουστο είχα την τύχη, μία ώρα πριν από την ανατολή του Ήλιου, να δώσει το λαμπρότατο παρών πάνω από το Ιερό του Ναού, στον ανατολικό ορίζοντα και ο αεί πλανώμενος πατέρας του ενός από αυτούς, ο πολύς και μοναδικός Δίας μαζί με τον μικρό του γιο Ερμή (πολύ μικρός αυτός για να φανεί στη φωτο!)!
Εξαιρετική επίσης σύμπτωση ότι αυτόν τον καιρό βρίσκεται μέσα στον αστερισμό των Διδύμων, ο άλλος αεί πλανώμενος, ο κατακόκκινος και για πολλά χρόνια συνονόματός μου «Άρης» κάνοντας καλή παρέα με τους Διόσκουρους (τώρα εγώ το γύρισα σε «Αριστογείτων» – βλέπε πρόσφατη ανάρτηση περί Ερωτικού Καζαντζάκη). Επαναλαμβάνω με την ευκαιρία, ότι ο Ουρανός της Ανατολής κάθε χρόνο την αυγή στα τέλη Αυγούστου (με Δίδυμους, Ωρίωνα, Μπέλατριξ, Σείριο, Ταύρο, Πούλια, Αλντεμπαράν, Κριό και παρέα τους κανα πλανήτη), συνιστά το μεγαλύτερο ουράνιο υπερθέαμα των ερασιτεχνών χωρίς τηλεσκόπιο, που αν το απολαύσετε θα σας κάνει το καλοκαίρι αξέχαστο! Ίσως και τη Ζωή ολόκληρη!
Σας έβαλα σχετικό αστρονομικό χάρτη και τις (κουνημένες λίγο) ουράνιες φωτος μου με λεζάντες. Και υπενθυμίζω (αγαπητή μου Ματίνα) ότι η Πούλια δεν είναι ένα άστρο αλλά σύμπλεγμα από μυθολογικά επτά «Πλειάδες», (αστρονομικά πάνω από 2.000), και ότι με εξαίρεση τους ωραιότατους στίχους δημοτικών και πρόσφατων τραγουδιών, η Πούλια δεν έχει καμία σχέση με τον «Αυγερινό», που επίσης δεν είναι άστρο αλλά η όμορφη «πλανεύτρα» Αφροδίτη, κι αυτό μόνο για ένα εξάμηνο, αφού το άλλο μισό του έτους ντύνεται «Αποσπερίτης».
Φωτογραφική υπερβολή: Ίσως στην αρχή να φανεί μονότονο το θέαμα με τις πολλές φωτογραφίες του Ιερού Ναού της Αγίας Φωτεινής που έχω προσθέσει στην ανάρτηση του facebοok, αλλά βίωσα εξαιρετικά όμορφα εκείνη την Ανατολή του Ήλιου και βέβαια ήταν εντελώς απροσδόκητα (όλα τα παραπάνω με μοίρες και Μύρα δεν τα είχα καν σκεφτεί προηγουμένως ούτε και κυκλοφορώ με πυξίδα και μοιρογνωμόνιο στη τσέπη να βρίσκω τα αζιμούθια). Ενθουσιάστηκα από την αρχαιοελληνικώς χρωματισμένη ομορφιά της κροκάτης γάζας και έβγαλα δεκάδες φωτογραφίες. Επιπλέον, με αιφνιδίασε η θέση του Ήλιου (τον περίμενα πολύ πιο δεξιά) και έτσι τον σημάδευα καρέ-καρέ, καθώς ανέβαινε σιγά σιγά στον ορίζοντα ανάμεσα από τις δύο αρχαίες κολώνες ακριβώς πάνω από το μέσο της κόγχης του Ιερού κι εγώ στεκόμενος ακριβώς στην πύλη του Ναού για λόγους ευθυγράμμισης με τον άξονά του (όρθιος ή καθιστός ή ξαπλωμένος, χέρια ψηλά ή χαμηλά, κινητό ζούμ-ξεζουμ) και έχοντας κι ένα τελείως χαζοχαρούμενο, παιδικά θριαμβευτικό χαμόγελο. Συγχωρείστε μου τέλος την ποιότητα των φωτος… οι ριπές του βοριά την αυγή του Δεκαπενταύγουστου στην Άφωτη Καρπάθου έφταναν και τα 8 μποφόρ και το ταπεινό φωτογραφικά κινητό στα χέρια μου ανέμιζε και έγερνε σαν τα «χαμογελαστά» μαλλιά της κεφαλής μου, εξ ου και το ολίγον θάμπος και το επικλινές του ορίζοντα στις φωτογραφίες!
Σας ευχαριστώ για την προσοχή και την υπομονή. Στο επόμενο ταξίδι μου στην Κάρπαθο, (μαζί με την επιτόπια έρευνα σε Ιταλικά, εκκλησιαστικά, δημοτικά αρχεία για τυχόν Γεροντιανούς προς Κάρπαθο το 1922 και Καρπάθιους προς Γέροντα το 1850) ίσως επισκεφθώ και τις άλλες τρίκλιτες του Νησιού για σχετική αζιμουθιακή και «ιστοριώδη» έρευνα!
Ευθυμείτε!
Αριστογείτων ΚΩΤΣΑΣ – Κάρπαθος 2026
