Ιωάννης Βασιλάκης: Οι δημοπρασίες της μνήμης και η ευθύνη της Ιστορίας

Οι φωτογραφίες-ντοκουμέντα, που εμφανίστηκαν τις τελευταίες ημέρες να πουλιούνται σε διαδικτυακή δημοπρασία, προερχόμενες από την Πρωτομαγιά του 1944, στην Καισαριανή, συνιστούν μια ζωντανή οπτική μαρτυρία μιας από τις πιο δραματικές στιγμές της Κατοχής, όταν οι δυνάμεις της ναζιστικής Γερμανίας εκτέλεσαν 200 κομμουνιστές κρατουμένους, χαράσσοντας ανεξίτηλα τη μνήμη του τόπου.

Η δημοσιοποίησή τους προκαλεί συγκίνηση και δέος, καθώς για πρώτη φορά η συγκεκριμένη ημέρα φωτίζεται μέσα από αυθεντικά ντοκουμέντα που γεφυρώνουν το χάσμα ανάμεσα στην ιστορική αφήγηση και την απτή εικόνα της Ιστορίας.

Πρόκειται για ένα ντοκουμέντο που δεν προκαλεί μόνο ιστορικό ενδιαφέρον, αλλά και βαθύ ηθικό στοχασμό: τι σημαίνει όταν η μνήμη ενός συλλογικού τραύματος εμφανίζεται ως αντικείμενο προς πώληση; Ποιος διαχειρίζεται, ποιος προστατεύει και τελικά σε ποιον ανήκει η ιστορική μνήμη;

Με αφορμή αυτές τις σπάνιες εικόνες, ο συμπατριώτης μας, ερευνητής και συλλέκτης Ιωάννης Βασιλάκης, καταθέτει το δικό του τεκμηριωμένο κείμενο. Με πολυετή ερευνητική προσπάθεια και σημαντικό προσωπικό κόστος, έχει φέρει στο φως δεκάδες αυθεντικές φωτογραφίες της Καρπάθου από την ύστερη οθωμανική περίοδο, την ιταλική κατοχή και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, συμβάλλοντας ουσιαστικά στη διάσωση και ανάδειξη ενός σπάνιου οπτικού αρχείου της τοπικής και εθνικής ιστορίας.

Τι γράφει ο κ. Βασιλάκης στα Καρπαθιακα Νέα:

Η πρόσφατη εμφάνιση σε γερμανική διαδικτυακή δημοπρασία φωτογραφιών που σχετίζονται με την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή την 1η Μαΐου 1944 δεν είναι απλώς ένα συλλεκτικό γεγονός. Είναι ένα ιστορικό και ηθικό γεγονός.

Όταν εικόνες ενός από τα πιο τραγικά γεγονότα της Κατοχής εμφανίζονται προς πώληση, η κοινωνία αναπόφευκτα αναρωτιέται:

Σε ποιον ανήκει η μνήμη;

Ως ερευνητής και συλλέκτης γερμανικού φωτογραφικού υλικού της περιόδου 1941–1944, παρακολουθώ εδώ και χρόνια τον τρόπο με τον οποίο τέτοια τεκμήρια διακινούνται στη διεθνή αγορά. Και μπορώ να καταθέσω μια εμπειρία που ίσως βοηθήσει στη δημόσια συζήτηση.

Η αγορά της Ιστορίας

Πριν από χρόνια, από τον ίδιο γερμανό δημοπράτη, είχα αποκτήσει ένα εξαιρετικά σπάνιο φωτογραφικό αρχείο της γερμανικής κατοχής στην Κάρπαθο. Το υλικό αυτό δεν ήταν απλώς εικόνες στρατιωτών. Ήταν:

• τοπία του νησιού την περίοδο 1943–1944

• γερμανικές οχυρώσεις

• πρόσωπα κατοίκων

• στιγμές καθημερινότητας υπό στρατιωτική παρουσία

Η απόκτησή του δεν ήταν εύκολη υπόθεση. Ο δημοπράτης είχε επιλέξει να διαθέσει εκατοντάδες αντικείμενα ταυτόχρονα, με λήξη την ίδια ημέρα και με διαφορά λίγων δευτερολέπτων. Στον σύγχρονο κόσμο των online δημοπρασιών, επαγγελματίες συλλέκτες χρησιμοποιούν ειδικά αυτοματοποιημένα προγράμματα που καταθέτουν προσφορές ελάχιστα δευτερόλεπτα πριν από τη λήξη.

Η τεχνολογία καθορίζει την έκβαση. Όλες η φωτογραφίες αγοράστηκαν και ήρθαν στην συλλογή μου .

Γιατί είναι τόσο σπάνιο το γερμανικό φωτογραφικό υλικό από την Ελλάδα;

Το αυθεντικό γερμανικό φωτογραφικό υλικό από την Ελλάδα της Κατοχής είναι εξαιρετικά περιορισμένο:

1. Μεγάλο μέρος καταστράφηκε κατά την αποχώρηση των στρατευμάτων.

2. Πολλά άλμπουμ παρέμειναν σε οικογενειακά αρχεία στη Γερμανία.

3. Οι περισσότερες εικόνες δεν καταγράφηκαν ποτέ σε επίσημα στρατιωτικά αρχεία.

Όταν λοιπόν εμφανίζεται ένα πλήρες άλμπουμ που περιλαμβάνει τεκμήρια από την Ελλάδα, πρόκειται για ιστορική πηγή πρώτου επιπέδου.

Και αυτό ισχύει τόσο για την Καισαριανή όσο και για την Κάρπαθο.

Από την Αθήνα στα Δωδεκάνησα

Η εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή αποτελεί σύμβολο της ναζιστικής θηριωδίας. Όμως η Κατοχή δεν ήταν μόνο η Αθήνα. Ήταν και τα νησιά. Ήταν και τα Δωδεκάνησα.

Στην Κάρπαθο, ιδίως μετά το 1943, η παρουσία γερμανικών μονάδων ήταν έντονη. Η ιστορία εκεί δεν έχει ακόμη ερευνηθεί πλήρως. Κάθε φωτογραφία από εκείνη την περίοδο προσθέτει ένα κομμάτι στο παζλ.

Όταν λοιπόν τέτοιο υλικό εμφανίζεται σε δημοπρασίες, το ζήτημα δεν είναι μόνο ποιος θα το αποκτήσει.

Το ζήτημα είναι:

• Θα χαθεί σε ιδιωτικά χέρια χωρίς μελέτη;

• Θα επιστρέψει στην ιστορική έρευνα;

• Θα αξιοποιηθεί για να φωτίσει όσα ακόμη δεν γνωρίζουμε;

Συλλέκτης ή θεματοφύλακας;

Η συλλογή ιστορικού υλικού δεν είναι απλή εμπορική πράξη. Είναι πράξη ευθύνης.

Όποιος αποκτά τέτοια τεκμήρια γίνεται, είτε το θέλει είτε όχι, θεματοφύλακας της μνήμης.

Η εμπειρία μου από την Κάρπαθο με δίδαξε κάτι ουσιαστικό:

η Ιστορία μπορεί να εμφανιστεί ξαφνικά σε μια οθόνη υπολογιστή, σε μια δημοπρασία πέντε ημερών. Αν δεν υπάρξει εγρήγορση, χάνεται.

Και όταν χάνεται ένα πρωτογενές τεκμήριο, δεν χάνεται απλώς μια φωτογραφία. Χάνεται μια μαρτυρία.

Τελικά, σε ποιον ανήκει η μνήμη;

Η δημοπρασία των φωτογραφιών της Καισαριανής άνοιξε έναν αναγκαίο διάλογο. Δεν αφορά μόνο το παρελθόν της Αθήνας. Αφορά ολόκληρη την Ελλάδα της Κατοχής. Αφορά και την Κάρπαθο.

Η μνήμη δεν είναι εμπόρευμα. Αλλά τα τεκμήρια της μνήμης κυκλοφορούν σε μια παγκόσμια αγορά.

Το ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξουν δημοπρασίες. Θα υπάρξουν.

Το ερώτημα είναι ποιοι θα αναλάβουν την ευθύνη να μετατρέψουν το συλλεκτικό αντικείμενο σε ιστορική γνώση.

Οι αυθεντικές φωτογραφίες της γερμανικής Κατοχής, και ιδιαίτερα εκείνες που αφορούν την Κάρπαθο, διαθέτουν ταυτόχρονα τεράστια χρηματική αλλά και ανυπολόγιστη ιστορική αξία.

Η σπανιότητά τους είναι δεδομένη: πρόκειται κυρίως για ιδιωτικά άλμπουμ Γερμανών στρατιωτών, που δεν εντάχθηκαν ποτέ σε επίσημα αρχεία και διασώθηκαν τυχαία μέσα σε οικογενειακές συλλογές. Κάθε εικόνα αποτυπώνει πρόσωπα, τοπία, στρατιωτικές εγκαταστάσεις και στιγμές της καθημερινότητας υπό Κατοχή, προσφέροντας πληροφορίες που συχνά δεν υπάρχουν σε κανένα έγγραφο.

Στη διεθνή αγορά συλλεκτικών τεκμηρίων τέτοιο υλικό αποτιμάται υψηλά λόγω σπανιότητας και ζήτησης ,όμως η πραγματική του αξία υπερβαίνει το χρηματικό αντίτιμο, διότι αποτελεί πρωτογενή πηγή για την ιστορία της Καρπάθου και των Δωδεκανήσων κατά την πιο σκοτεινή περίοδο του 20ού αιώνα.