Όσο τα σκέφτομαι, έχω πάρει τον αμαξωτό δρόμο από τις Μενετές προς τα Πηγάδια, την πρωτεύουσα του νησιού. Και κάθε φορά το ίδιο δίλημμα: ποιον δρόμο να διαλέξω; Να τραβήξω μέσα από το Βρουτσά, ακολουθώντας τον ξεροπόταμο, ή να περάσω από το Πλατύολο;
φωτογραφία Δέσποινα Νταργάκη
Όποια διαδρομή κι αν επιλέξει κανείς, καταλήγει να συναντά ίχνη ενός παρελθόντος βαθύ και πολυστρωματικού. Αρχαία και προϊστορικά μνημεία, λιγότερο μελετημένα, που προκαλούν το βλέμμα και τη σκέψη. Κάποιοι τα προσέγγισαν με μεράκι και αληθινό πάθος, διατυπώνοντας καλοσχηματισμένες απόψεις που κινούνται ανάμεσα στην επιστημονική θεωρία και τη φαντασιακή ερμηνεία.
Να σκαλίζουμε λοιπόν το παρελθόν ή να το αφήσουμε με αυστηρότητα στην επιστημονική κοινότητα;
Να περιμένουμε έως ότου βρεθούν τα κονδύλια και ο χρόνος, ώστε να μας παρουσιαστούν οι πιθανές εκδοχές της προϊστορίας;
Κι εδώ δε μπορώ να μην αναφέρω την ολοκληρωμένη πρόταση του αγαπητού φίλου κ. Θεοδόση Μαστρομηνά, για την επικαιροποίηση των μνημείων του νησιού που ωστόσο φαίνεται να μην ενδιαφέρει κανέναν!
Δεν υπάρχει μονολεκτική απάντηση. Όπως δεν υπάρχει μία και μοναδική εξήγηση για τα ευρήματα που ξεδιπλώνονται μπροστά στα μάτια μας, χωρίς καν να απαιτούνται τσάπες και φτυάρια για να αποκαλύψουν πιθανά μέγαρα και αρχαία παλάτια.
Στον αμαξωτό δρόμο του Βρουτσά, λίγο μετά το εργοστάσιο οικοδομικών υλικών, στα δεξιά και ψηλά στο βουνό, συναντάμε δύο σπηλιές στην περιοχή Μύλοι. Πρόκειται για τη λεγόμενη «σπηλιά του Ποσειδώνα». Σύμφωνα με έναν από τους πρώτους ερευνητές της, τον καθηγητή Μουτσόπουλο, το μνημείο έχει ταφικό χαρακτήρα και η τεχνική κατασκευής του παρουσιάζει ομοιότητες με ανάλογα ιερά της Μικράς Ασίας.
Το μνημείο είναι εύκολα προσβάσιμο. Ο σκύλος που συνάντησα στην είσοδο δεν εμπνέει φόβο, αναζητά σκιά και ησυχία και είναι εξαιρετικά φιλικός. Από τις βερβελιές συμπεραίνει κανείς πως οι συχνότεροι επισκέπτες είναι τα κατσίκια που βόσκουν ανενόχλητα στην περιοχή. Όσο για την υπόθεση των Καβειρίων Μυστηρίων, παραμένει ένας γοητευτικός μύθος για τους πιο «ψαγμένους», για όσους βλέπουν μπροστά με διαίσθηση ή για εκείνους των οποίων η φαντασία δεν γνωρίζει όρια.
Αν ακολουθήσουμε τον άλλο δρόμο και, λίγο πριν την είσοδό μας στα Πηγάδια, στρίψουμε δεξιά, δίπλα στο παλιό υδραγωγείο, στον δρόμο προς την Αγία Κυριακή, σχεδόν αμέσως συναντάμε τα παράξενα σκαλίσματα ενός βράχου. Βρισκόμαστε στην περιοχή Δαματρία ή Γαματρία.
Η ομοιότητα των απομειναριών του μνημείου με άλλα, ήδη μελετημένα και αναγνωρισμένης χρήσης, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι πιθανότατα πρόκειται για ναό της Δήμητρας. Μέχρι εκεί φτάνουν οι επίσημες πληροφορίες. Ωστόσο, ένας παθιασμένος ντόπιος ερευνητής, ο αείμνηστος γιατρός Γιώργος Λιτός, προχώρησε το 2010 στην έκδοση βιβλίου ύστερα από δεκαετή έρευνα, με θέμα τη λατρεία της Θεάς Δήμητρας στην Κάρπαθο.
Ο Λιτός συνδέει τον ναό της Δήμητρας στη Γαματρία με το Λιμενάρι στο Αρδάνι. Σύμφωνα με τη θεωρία του, στην παραλιακή περιοχή νοτιοδυτικά των Πηγαδίων πραγματοποιούνταν η απαραίτητη κάθαρση πριν από την είσοδο στα Ελευσίνια Μυστήρια. «Στο Λιμενάρι συναντάμε μια τεχνητή κατασκευή με υψηλή αρχιτεκτονική δομή, προορισμένη για ανθρώπινη χρήση και συνδεδεμένη με τη Θεά Δήμητρα», γράφει στο βιβλίο του, παραθέτοντας λεπτομερή στοιχεία και συγκρίσεις με παρόμοιες κατασκευές. Μέχρι σήμερα παραμένει ο πρώτος που ανέπτυξε συστηματικά αυτή τη θεωρία.
Ο Γιώργος Λιτός ολοκληρώνει το δεύτερο βιβλίο του, με πιθανό τίτλο «Κάρπαθος, το νησί των θεών», εννοώντας τους προϊστορικούς θεούς. Η δύναμη που τον κινεί, παρά τις όποιες διαφωνίες, είναι η αγάπη και το άσβεστο πάθος για τον τόπο του. Και δεν είναι μόνο τα μνημεία που προκαλούν τη φαντασία. Ακόμη και η ονοματοδοσία περισσότερων από 35 περιοχών –Βρόντης, Κούρι, Αφιάρτης, Ασία, Φορκιά, Θοάντειο– ανοίγει ένα πλήθος θεμάτων, για τα οποία οι απαντήσεις παραμένουν έως σήμερα υποθετικές.
Ο Λιτός δείχνει μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στον περιηγητή Μπουοντελμόντι, που επισκέφθηκε το νησί το 1400, αν και η αξία του αμφισβητήθηκε αργότερα, όταν ο Γάλλος επιστήμονας Λε Γκράντ τον χαρακτήρισε… «φαντασιοκόπο».
Κάπου μέσα σε όλα αυτά βρισκόμαστε κι εμείς: περαστικοί (τολμώ να πω τυχαίοι) από τον τόπο και τον χρόνο. Καμαρώνουμε για το νησί, δείχνουμε στους ξένους τα βουνά και τη θάλασσα και νιώθουμε πως αποτελούμε ζωντανό κομμάτι τους. Πράγματι, στου Καρπάθιου το αίμα τρέχει μια μικρή Κάρπαθος.
Τέτοιες περιοχές, όμως, διψούν για ανάδειξη. Ζητούν το βλέμμα μας, το χασομέρι και το ενδιαφέρον μας. Μικρή σημασία έχει αν συμφωνούμε ή διαφωνούμε με τον Γ. Λιτό ή με άλλους εραστές των μύθων και της προϊστορίας. Το σπουδαίο είναι η αναγνώριση της προσπάθειας και του αγώνα τους, η προσέγγιση της προϊστορίας με σεβασμό – τόσο στους μύθους όσο και στα σύγχρονα, πιθανώς αναπαραγόμενα σενάρια. Πρώτο και κύριο μέλημα πρέπει να είναι η διάσωση και η προστασία των μνημείων, της κληρονομιάς που αποκαλύπτεται μπροστά μας.
Το Αρχαιολογικό Μουσείο Καρπάθου, με τα μοναδικά ευρήματά του, αποτελεί το πρώτο και ουσιαστικότερο βήμα για να διδαχθούμε επίσημα την ιστορία μας. Το δωρικό ψήφισμα και το γυναικείο ειδώλιο, των οποίων τα πρωτότυπα βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Το εντυπωσιακό αγγείο με το ζωγραφισμένο χταπόδι. Η νόμιμη συλλογή εργαλείων από οψιδιανό του Λαμπρινού. Η μοναδική αναπαράσταση των τάφων από τις Βωνιές της Αρκάσας. Και τόσα άλλα σπάνια ευρήματα.
Όλα τα εκθέματα είναι εκεί και μας περιμένουν από το καλοκαίρι του 2005.
Ας ξεκινήσουμε, λοιπόν, από τις τρεις αίθουσες του μουσείου την περιήγηση και την εκπαίδευσή μας. Θα λυθούν απορίες, θα σβήσουν κάποιοι μύθοι και θα γεννηθούν νέοι προβληματισμοί.
Και τότε, ίσως, αγαπήσουμε ακόμη περισσότερο την Κάρπαθο.
Μανώλης Δημελλάς
31.1.2026
Καρπαθιακά Νέα
