Από τη γερμανική νηοπομπή της 24ης Σεπτεμβρίου μέχρι το ξημέρωμα της 5ης Οκτωβρίου – όταν οι Καρπάθιοι κατάλαβαν ότι οι Γερμανοί είχαν αναχωρήσει!
Σήμερα, καθώς πλησιάζουμε στην 5η Οκτωβρίου, αξίζει να γυρίσουμε πίσω 82 χρόνια. Όχι για να επαναλάβουμε την ιστορία της Επανάστασης της Καρπάθου, αλλά για να παρακολουθήσουμε τι συνέβαινε μέρα με τη μέρα, στις τελευταίες ημέρες πριν από τον ξεσηκωμό.
Γιατί η 5η Οκτωβρίου 1944 δεν ήρθε ξαφνικά. Ήταν η κατάληξη μιας περιόδου έντονης πολεμικής κινητικότητας, αβεβαιότητας και κυρίως μακροχρόνιας αναμονής.
24 Σεπτεμβρίου 1944 – Η θάλασσα γίνεται πεδίο μάχης
Με το σκοτείνιασμα της 24ης Σεπτεμβρίου ξεκίνησε από τον Βρόντη η τρίτη γερμανική αποστολή αποχώρησης από την Κάρπαθο.
Την ίδια ημέρα, όμως, δύο βρετανικά αντιτορπιλικά, το Terpsichore και το Termagant, κινούνταν από την Αλεξάνδρεια προς το Αιγαίο. Όταν πλησίασαν την Κάρπαθο, εντόπισαν γερμανική νηοπομπή περίπου εννέα μίλια βόρεια των Πηγαδίων.
Η νηοπομπή αποτελούνταν από ένα καΐκι, δύο F-boats και δύο R-boats. Ακολούθησε επίθεση. Ένα από τα σκάφη, φορτωμένο με καύσιμα, τυλίχθηκε στις φλόγες και βυθίστηκε.
Για τους Καρπάθιους, ο πόλεμος δεν ήταν μια μακρινή είδηση. Ήταν μπροστά στις ακτές τους.
25–30 Σεπτεμβρίου – Η γερμανική παρουσία μικραίνει
Οι Γερμανοί είχαν ήδη αποφασίσει την εγκατάλειψη της Καρπάθου. Το αρχικό σχέδιο προέβλεπε να αποχωρήσει το μεγαλύτερο μέρος της δύναμης και να παραμείνει στα Πηγάδια ένας λόχος περίπου 200 ανδρών, υπό τον υπολοχαγό Hans Vogeler.
Στη συνέχεια όμως άλλαξαν τα σχέδιά τους. Θα έφευγαν και αυτοί.
Η γερμανική αποχώρηση πραγματοποιήθηκε σε τέσσερις αποστολές, με την τελευταία να προγραμματίζεται για τις αρχές Οκτωβρίου. Μαζί με τις τελευταίες αποστολές μεταφέρθηκαν στην Κάρπαθο και Ιταλοί αιχμάλωτοι από τη Ρόδο, οι οποίοι παραδόθηκαν στους Ιταλούς που είχαν παραμείνει στο νησί.
Η ισορροπία δυνάμεων άλλαζε. Και οι Καρπάθιοι το γνώριζαν.
1–3 Οκτωβρίου – Τα Πηγάδια αδειάζουν
Λίγες ημέρες πριν από την τελική αναχώρηση, ο Hans Vogeler κάλεσε στα Πηγάδια τον γραμματέα της Μητρόπολης Χριστόφορο Σακελλαρίδη, τον Νίκο Ορφανίδη, ποδέστα στο Απέρι, και άλλους προκρίτους του νησιού. Στη συνάντηση συμμετείχαν και Ιταλοί αξιωματούχοι.
Το μήνυμα του Γερμανού διοικητή ήταν να υπάρξει μετριοπάθεια και συνεργασία μετά την αποχώρηση των Γερμανών.
Υπήρχε όμως και μια άλλη πληροφορία.
Οι κάτοικοι των Πηγαδίων ενημερώθηκαν ότι, όταν θα έφευγαν οι Γερμανοί, υπήρχε σχέδιο να ανατιναχθεί το λιμάνι.
Οι περισσότεροι εγκατέλειψαν την πόλη. Άλλοι κατευθύνθηκαν προς τη Δαματρία και άλλοι προς την Άφωτη, περιμένοντας από απόσταση την τελευταία αναχώρηση. Οι Γερμανοί έβαλαν σκοπούς σε καίρια σημεία των Πηγαδίων ώστε να μην πλησιάσει κανείς στο λιμάνι.
4 Οκτωβρίου – Η τελευταία γερμανική νύχτα
Η τέταρτη και τελευταία γερμανική αποστολή έφυγε από την Κάρπαθο στις 4 Οκτωβρίου. Για τους κατοίκους που περίμεναν, όμως, η νύχτα δεν είχε ακόμη τελειώσει.
Το ερώτημα ήταν ένα:
Θα ανατιναχθεί το λιμάνι;
Κανείς δεν γνώριζε με βεβαιότητα τι θα άφηναν πίσω τους οι Γερμανοί.
Ξημέρωμα 5 Οκτωβρίου – Οι Γερμανοί έφυγαν
Όταν ξημέρωσε η 5η Οκτωβρίου, οι Πηγαδιώτες που βρίσκονταν στη Δαματρία κοίταξαν προς τον Βρόντη.
Τα γερμανικά πλοία είχαν φύγει. Σιγά-σιγά, οι πιο τολμηροί άρχισαν να κατεβαίνουν προς το λιμάνι.
Και τότε διαπίστωσαν κάτι που λίγες ώρες νωρίτερα δεν γνώριζαν:
το λιμάνι δεν είχε ανατιναχθεί.
Την ίδια ώρα ο Βασίλης Δασκαλάκης, πάνω στο άλογο του πρώην Ιταλού συνταγματάρχη Imbriani, έφτασε στις Μενετές και μετέφερε την είδηση:
Οι Γερμανοί είχαν φύγει.
Και τότε άρχισε η επόμενη πράξη.
Πέμπτη 5 Οκτωβρίου – Μενετές
Στις Μενετές οι κάτοικοι συγκεντρώθηκαν και ξεκίνησε ο ξεσηκωμός. Άνδρες και γυναίκες πήραν όπλα και πυρομαχικά που είχαν εγκαταλείψει οι Γερμανοί, ενώ περίπου 60 άνδρες από την Αρκάσα έσπευσαν να ενωθούν με τους επαναστάτες.
Σχηματίστηκε η Επαναστατική Επιτροπή και ο ξεσηκωμός άρχισε να εξαπλώνεται στα υπόλοιπα χωριά.
Η γερμανική κατοχή είχε τελειώσει. Η ιταλική παρουσία, όμως, παρέμενε. Και αυτή ήταν πλέον η νέα πραγματικότητα που αντιμετώπιζαν οι Καρπάθιοι.
Από την Επανάσταση στην ελευθερία
Οι επόμενες ημέρες θα οδηγήσουν στην παράδοση των Ιταλών στις 11 Οκτωβρίου και στην κατάλυση των ιταλικών αρχών και τη διακήρυξη της Ένωσης με την Ελλάδα στις 12 Οκτωβρίου.
Στις 10 Οκτωβρίου, η Παγκαρπαθιακή Επιτροπή έστειλε με το σκάφος «Ιμακολλάτα» επτά Καρπάθιους προς την Αίγυπτο για να ενημερώσουν την ελληνική κυβέρνηση και τους Συμμάχους για όσα είχαν συμβεί. Το μικρό καΐκι έφτασε στην Αίγυπτο στις 15 Οκτωβρίου.
Και στις 17 Οκτωβρίου έφτασαν στα Πηγάδια τα βρετανικά αντιτορπιλικά Cleveland και Terpsichore.
Η Κάρπαθος είχε ήδη απελευθερωθεί από τους ίδιους τους κατοίκους της.
Η ιστορία εκείνων των ημερών έχει μείνει καταγεγραμμένη και στα Γενικά Αρχεία του Κράτους. Εκεί φυλάσσεται το έργο του δημοδιδάσκαλου Ιωάννη Γ. Οθείτη, γραμμένο το 1950, με τίτλο «Ακριβής εξιστόρησις και περιγραφή της επαναστάσεως Καρπάθου, εκραγείσης την 5ην Οκτωβρίου 1944, ευθύς μετά την αποχώρησιν των Γερμανικών Στρατευμάτων από την Νήσον». Υπάρχει επίσης ξεχωριστή συλλογή εγγράφων για την Επανάσταση της Καρπάθου κατά των ιταλικών αρχών την περίοδο 1944–1945.
Έντεκα ημέρες. Από μια γερμανική νηοπομπή που δεχόταν επίθεση στη θάλασσα, μέχρι το πρωινό που οι κάτοικοι είδαν τα τελευταία γερμανικά πλοία να χάνονται στον ορίζοντα.
Και ύστερα, στις Μενετές, η Κάρπαθος πήρε την ιστορία στα χέρια της.
3.10.2026
Καρπαθιακά Νέα
