Καθηγητής Μανόλης Μελάς
5 Οκτωβρίου 1944. Στοχοθεσία της Επανάστασης
Ο ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΧΤΗΡΑΣ ΤΟΥ ΓΕΓΟΝΟΤΟΣ
Έχουν περάσει 82 χρόνια από το ιστορικό συμβάν. Ο κατεξοχήν ιστορικός της Επανάστασης διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών Ντίνος Μελάς το αποκαλεί Επαναστατικό κίνημα. Όπως θα δούμε παρακάτω, ‘Επανάσταση’ και ‘κίνημα’ στην πολιτική και κοινωνική τους διάσταση είναι έννοιες ταυτόσημες.
Σχεδόν από την επαύριον της ιστορικής εκείνης 5ης του Οχτώβρη άρχισαν οι ψίθυροι και τα σχόλια γύρω από το χαραχτήρα και το στόχο της Επανάστασης.
Δέον όπως εξαρχής ειπωθεί ότι η αμφισβήτηση ξεκινά από το γεγονός ότι η Επανάσταση είχε αποκλειστικό λίκνο και ορμητήριο τις Μενετές, με τη συμμετοχή και Αρκασιωτών. Πράγμα που προκάλεσε τοπικιστικά αντανακλαστικά και ‘μισαλλοδοξία’.
Ενώ θα έπρεπε ολόκληρο το νησί να είναι μονοιασμένο αναφορικά με το μέγεθος και τη σημασία του σπουδαίου εγχειρήματος. Που ήδη από την πρώτη μέρα αγκαλιάστηκε από όλα τα χωριά. Και από τη δεύτερη μέρα η Επαναστατική Επιτροπή Μενετών διευρύνθηκε, μέσα από τη θεσμική της εξέλιξη ως Παγκαρπαθιακή Επαναστατική Επιτροπή.
Το γιατί το ξεκίνημα στις Μενετές (μαζί με την αδελφή Αρκάσα) και όχι σε άλλα χωριά είναι ευεξήγητο. Για δύο σημαντικούς λόγους: η διαχρονική ‘πολεμική’ παράδοση του χωριού (που οφείλεται και στην ‘ώσμωση’ με Κρητικούς και άλλους) και η εξοπλιστικές του υποδομές.
Η πρώτη προϋπόθεση επιβεβαιώνεται από συναφή γεγονότα. Όπως η ‘Κρητικομανιά’ κατά την Επανάσταση του 1821. Κρητικοί άτακτοι τότε βιαιοπραγούσαν κατά των ντόπιων. Στις Μενετές όμως βρήκαν το θάνατο από τα μαχαίρια των ανδρών του χωριού.
Το 1888 οι Μενεδιάτες υπό τον Γιάννη Μελλασιανό συνέλαβαν τον Τούρκο Αγά και τον φόρτωσαν σε καïκι στελνοντάς τον πεσκέσι στον μπέη της Ρόδου.
Το 1922 διενήργησαν επιθέσεις κατά των Ιταλών καραμπινιέρων που έγραφαν νούμερα στα σπίτια για φορολογικούς και επιστρατευτικούς λόγους. Στην ίδια συγκυρία στο Απέρι δολοφονήθηκε ο Νικόλαος Νιοτής. Ακούστηκε τότε μια κραυγή. ‘Ερχονται οι Μενεδιάτες!’ Στο άκουσμα αυτό οι Ιταλοί ‘όπου φύγει φύγει!’
Η δεύτερη προϋπόθεση αφορά τον εξοπλισμό. Που ήταν προσβάσιμος στους Μενεδιάτες, αφού οι Ιταλο-Γερμανικές εγκαταστάσεις βρίσκονταν σχεδόν αποκλειστικά στην περιοχή τους. Από αυτές ‘έκλεβαν’ όπλα, με συνέπεια εγκλεισμό και βασανιστήρια στα μπουντρούμια της Γκεστάπο στο Απέρι.
Ο στενός τοπικισμός πηγαίνει χέρι-χέρι με την παρανόηση ή παραποίηση της έννοιας της Επανάστασης από προκατειλημμένους και απληροφόρητους. Τούτο εμφανίστηκε με διάφορες εκδοχές που έχουν κοινό παρονομαστή ότι τάχα δεν επρόκειτο για Επανάσταση!
Οι μεν λένε ότι έγινε όταν πια τέλειωνε ο πόλεμος. Οι Γερμανοί (που μ’ αυτούς λέει δεν τόλμησαν!) είχαν φύγει. Και οι Ιταλοί ήταν τάχα ‘κότες’! Αγνοούν ότι ο πόλεμος εξακολουθούσε. Η απόβαση στη Νορμανδία ήταν κοντά. Οι Γερμανοί θα παρέμεναν στα 12νησα για εφτά ακόμη μήνες.
Σύμφωνα με μια άλλη άποψη, αυτό δεν ήταν Επανάσταση. Αλλά απλώς μια πατριωτική έξαρση / ξέσπασμα που προκάλεσε η ξαφνική αποχώρηση των Γερμανών, η συναφής αίσθηση ελευθερίας και επικείμενης ένωσης με την Ελλάδα!
Οι πιο ακραίοι διατείνονται ότι επρόκειτο για ασυνάρτητο πλήθος ‘οινοβαρών’ ‘κομιτατζήδων’. Που έκαναν δήθεν σαματά με ζητωκραυγές, κωδωνοκρουσίες και άσκοπους πυροβολισμούς!
Προφανώς αγνοούν ότι το Βρετανικό ραδιόφωνο ΒΒC έπλεξε το εγκώμιο της Επανάστασης αναφέροντας ότι η Κάρπαθος επαναστάτησε και απελευθερώθηκε ‘δι’ ιδίων δυνάμεων’, συνεισφέροντας στην υπόθεση της συμμαχικής νίκης. Και ότι η Βρετανική Στρατιωτική Διοίκηση (ΒΜΑ) Kαρπάθου έστειλε στις Μενετές τιμητικό στρατιωτικό άγημα την 5η Οκτωβρίου 1945, πρώτη επέτειο της Επανάστασης. Παρουσίασαν όπλα και κατέθεσαν στεφάνι στο σημείο που έπεσεν υπερ πατρίδος ο Γιώργος Βιττωρούλης.
Θα κλείσω με λίγα λόγια για τον ορισμό της 5ης Οχτώβρη ως Επανάστασης. Λεξικογραφικά Επανάσταση σημαίνει μαζική / παλλαïκή εξέγερση για ριζική κοινωνική ή πολιτική μεταβολή / αλλαγή ή απαλλαγή από ανεπιθύμητο σύστημα ή καθεστώς.
Αυτό ακριβώς ήταν η Επανάσταση της Καρπάθου. Μαζικός ένοπλος ξεσηκωμός του λαού. Με στόχο την απαλλαγή από την Ιταλική κατοχή, την αλλαγή στο καθεστώς της 32χρονης αποικιοκρατικής περιόδου και την πολυπόθητη ενσωμάτωση στη μητέρα Ελλάδα. Αυτό διαλαλεί και ο ποιητής της Επανάστασης:
Εις το σαραντατέσσαρα στις πέντε Οκτωβρίου
Επήραμεν απόφασιν οι Ιταλοί να φύου
Τα όπλα ’μεις επιάσαμε με την αράδαν ούλοι
Γιαυτό και ονομάστηκεν η Μενετές μας Σούλι!
Μανόλης Μελάς
Καθηγητής Ιστορίας Δημοκριτείου Πανεπιστημίου
3.10.2026
Καρπαθιακά Νέα
