Ένας από τους λιγότερο γνωστούς, αλλά ιδιαίτερα σημαντικούς ξένους ερευνητές που πέρασαν από την Κάρπαθο στα τέλη του 19ου αιώνα ήταν ο Σκωτσέζος κλασικός φιλόλογος και αρχαιολόγος William Roger Paton. Μάλιστα ο ίδιος αναφέρεται ως επιγραφολόγος, συγγραφέας και μεταφραστής αρχαίων ελληνικών κειμένων και ποιητών, κυρίως γνωστός για τη μετάφραση του της Ελληνικής ανθολογίας και του έργου «Ιστορίες» του Πολύβιου.
Η παρουσία του στο νησί συνδέεται με τις πρώτες συστηματικές αναζητήσεις για μυκηναϊκά κατάλοιπα και με αντικείμενα που σήμερα βρίσκονται στις συλλογές του Βρετανικού Μουσείου.
Ο William Roger Paton γεννήθηκε στο Αμπερντίν της Σκωτίας το 1857. Σπούδασε κλασική φιλολογία στην Οξφόρδη και, έχοντας οικονομική ανεξαρτησία, αφιερώθηκε από νεαρή ηλικία στα ταξίδια και στη μελέτη του αρχαίου ελληνικού κόσμου.
Δεν ήταν ένας απλός περιηγητής. Το ενδιαφέρον του ήταν κυρίως αρχαιολογικό και επιγραφικό. Ταξίδεψε στο Αιγαίο αναζητώντας αρχαίες επιγραφές, αρχαιολογικά κατάλοιπα και αντικείμενα που θα μπορούσαν να φωτίσουν την ιστορία των νησιών.
Το 1885 παντρεύτηκε την κόρη του δημάρχου της Καλύμνου και εγκαταστάθηκε στον ευρύτερο χώρο του νοτιοανατολικού Αιγαίου. Αρχικά έζησε στο Γκιουμουσλού, κοντά στην Αλικαρνασσό, και στη συνέχεια στην Κάλυμνο, όπου συνέχισε τις αρχαιολογικές του έρευνες και ανασκαφές. Το Βρετανικό Μουσείο τον καταγράφει ως σημαντικό δωρητή αρχαιοτήτων από τη δεκαετία του 1880 και μετά.
Από την Κάλυμνο στην Κάρπαθο
Η Κάρπαθος μπήκε στο ερευνητικό ενδιαφέρον του Paton περίπου το 1886, λίγο μετά την επίσκεψη του Theodore και της Mabel Bent.
Το αρχείο των Bent αναφέρει χαρακτηριστικά ότι ο Paton, φίλος του Theodore Bent, εξερεύνησε την Κάρπαθο περίπου έναν χρόνο μετά τους Bent και ασχολήθηκε με τη νότια περιοχή του νησιού, αποκτώντας σημαντικά μυκηναϊκά αγγεία, τα οποία αργότερα κατέληξαν στο Βρετανικό Μουσείο.
Ωστόσο, μια άλλη αρχαιολογική μελέτη που εξετάζει την προϊστορία της Καρπάθου αναφέρει ότι ο Paton απέκτησε από το βόρειο τμήμα του νησιού ομάδα μυκηναϊκών αγγείων και μεταλλικά αντικείμενα, τα οποία συνδέθηκαν με τις έρευνές του στην Κάρπαθο.
Η φαινομενική αυτή αντίφαση είναι σημαντική και δεν πρέπει να παραβλεφθεί. Είναι πιθανό ο Paton να κινήθηκε σε περισσότερες από μία περιοχές της Καρπάθου, όμως τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επιτρέπουν ακόμη να ανασυνθέσουμε με απόλυτη βεβαιότητα ολόκληρη τη διαδρομή του.
Η παρουσία του Paton στην Κάρπαθο δεν έμεινε χωρίς επιστημονικό αποτύπωμα.
Το 1887 δημοσίευσε στο Journal of Hellenic Studies την εργασία:
“Vases from Calymnos and Carpathos”
Το άρθρο καταλαμβάνει τις σελίδες 446–460 του 8ου τόμου του περιοδικού και συνοδεύεται από τον πίνακα LXXXIII.
Η σημασία του κειμένου είναι μεγάλη για την ιστορία της αρχαιολογικής έρευνας στην Κάρπαθο. Για πρώτη φορά ένας ξένος ερευνητής παρουσίαζε σε ένα από τα σημαντικότερα επιστημονικά περιοδικά της εποχής αρχαιολογικό υλικό που είχε συνδεθεί με το νησί.
Η Κάρπαθος δεν εμφανιζόταν πλέον μόνο στους χάρτες και στα ταξιδιωτικά κείμενα των περιηγητών. Άρχιζε να αποκτά θέση στην επιστημονική συζήτηση για τον προϊστορικό κόσμο του Αιγαίου.
Η έρευνα του Paton δεν περιορίστηκε στα αγγεία. Το 1889 δημοσίευσε στον Classical Review ένα σύντομο αλλά χαρακτηριστικό κείμενο με τίτλο:
“Mycenaean tombs in Carpathos”
Η εργασία καταγράφεται στον τρίτο τόμο του περιοδικού, στη σελίδα 333.
Ο τίτλος και μόνο αποκαλύπτει τον προσανατολισμό της έρευνάς του: ο Paton είχε στραφεί στην αναζήτηση και αναγνώριση μυκηναϊκών τάφων στην Κάρπαθο.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη συμβολή του. Η Κάρπαθος βρίσκεται πάνω σε έναν από τους σημαντικούς θαλάσσιους δρόμους που συνδέουν την Κρήτη, τη Ρόδο, τις Κυκλάδες και τα παράλια της Μικράς Ασίας.
Η ανακάλυψη μυκηναϊκών και μινωικών αντικειμένων στο νησί έδειχνε ότι η Κάρπαθος δεν αποτελούσε έναν απομονωμένο τόπο, αλλά μέρος ενός ευρύτερου δικτύου επικοινωνίας και εμπορίου του προϊστορικού Αιγαίου.
Αυλώνα ή Κάμπι; Εδώ η ιστορία του Paton γίνεται ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα.
Μεταγενέστερη αρχαιολογική έρευνα αναφέρει ότι ο Paton το 1889 πρότεινε την ύπαρξη μυκηναϊκού νεκροταφείου στην Αυλώνα. Στην ίδια περιοχή, περίπου τρία χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Βρυκούντας, έχει πράγματι εντοπιστεί κατεστραμμένος θαλαμωτός τάφος από τον οποίο προήλθαν 14 αγγεία της ύστερης μινωικής και μυκηναϊκής περιόδου.
Την ίδια στιγμή, ομάδα μυκηναϊκών αντικειμένων που συνδέθηκε με τον Paton αποδόθηκε παλαιότερα στην περιοχή Κάμπι, κοντά στο Διαφάνι. Η μεταγενέστερη έρευνα όμως επισημαίνει ότι αυτή η απόδοση δεν είναι απολύτως βέβαιη και ότι τα συγκεκριμένα αντικείμενα μπορεί να μην προέρχονται τελικά από το Κάμπι.
Έτσι, η ακριβής διαδρομή του Paton στην Κάρπαθο παραμένει ένα ενδιαφέρον ανοικτό ερευνητικό ζήτημα.
Τα ευρήματα ταξιδεύουν στο Λονδίνο. Η παρουσία του Paton στην Κάρπαθο απέκτησε μια δεύτερη ζωή χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από το νησί.
Σήμερα το British Museum διαθέτει σειρά αντικειμένων που συνδέονται με τον Paton και την Κάρπαθο. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται μυκηναϊκά αγγεία και μεταλλικά αντικείμενα.
Ένα από τα χαρακτηριστικότερα είναι ένας μυκηναϊκός ταυρόμορφος ρυτός, ο οποίος καταγράφεται από το Βρετανικό Μουσείο ως εύρημα από τάφο στην Κάρπαθο, πιθανώς στο Κάμπι, και συνδέεται με δωρεά του W. R. Paton το 1887.
Η ίδια η βρετανική συλλογή καταγράφει τον Paton ως τον άνθρωπο μέσω του οποίου σημαντικό μέρος αυτών των αρχαιοτήτων πέρασε στη συλλογή του μουσείου.
Αυτό σημαίνει ότι ένα κομμάτι της προϊστορικής Καρπάθου, που ανακαλύφθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, βρίσκεται σήμερα στο Λονδίνο.
Ο Paton ανήκει σε μια ιδιαίτερη γενιά Ευρωπαίων επιστημόνων που έφτασαν στο Αιγαίο τον 19ο αιώνα, σε μια εποχή κατά την οποία τα νησιά αποτελούσαν ακόμη για την ευρωπαϊκή αρχαιολογία σε μεγάλο βαθμό άγνωστο πεδίο.
Δεν ήταν όμως μόνο αρχαιολόγος. Ασχολήθηκε με τις αρχαίες ελληνικές επιγραφές, με την τοπογραφία της Μικράς Ασίας και των νησιών, συνεργάστηκε με άλλους σημαντικούς μελετητές και αργότερα έγινε γνωστός για το έργο του πάνω στην αρχαία ελληνική γραμματεία και ιδιαίτερα για τη μετάφραση της Ελληνικής Ανθολογίας. Το British Museum σημειώνει επίσης τη συνεργασία του κατά τη δεκαετία του 1890 με τον John Myres για τοπογραφικές μελέτες στην Καρία.
Ο Paton πέθανε το 1921 στη Σάμο. Τι μας αφήνει η παρουσία του στην Κάρπαθο
Για την Κάρπαθο, η σημασία του Paton δεν βρίσκεται τόσο σε ένα μεγάλο ταξιδιωτικό αφήγημα όσο στο γεγονός ότι έβαλε το νησί στον επιστημονικό χάρτη της προϊστορικής Ελλάδας.
Οι εργασίες του του 1887 και του 1889 αποτελούν πρώιμες επιστημονικές αναφορές στη μυκηναϊκή Κάρπαθο. Οι έρευνές του συνέβαλαν στην αναγνώριση της ύπαρξης προϊστορικών τάφων και στη συγκέντρωση αρχαιολογικού υλικού που σήμερα μπορεί να μελετηθεί ξανά.
Ωστόσο υπάρχει κάτι ακόμη πιο συναρπαστικό!
Ο Paton βρέθηκε στην Κάρπαθο σε μια κρίσιμη χρονική στιγμή: μόλις έναν χρόνο περίπου μετά τον Theodore Bent. Οι δύο άνδρες έβλεπαν όμως το νησί από διαφορετική σκοπιά. Ο Bent ενδιαφερόταν έντονα για την κοινωνία, τους ανθρώπους και τα έθιμα της Καρπάθου, ενώ ο Paton αναζητούσε κυρίως τα ίχνη του αρχαίου παρελθόντος.
Έτσι, οι δύο μαρτυρίες συμπληρώνουν ένα μικρό αλλά πολύτιμο παράθυρο στην Κάρπαθο του 19ου αιώνα.
Ο Paton δεν μας άφησε, τουλάχιστον μέχρι σήμερα, ένα μεγάλο προσωπικό ημερολόγιο της παραμονής του στο νησί. Μας άφησε όμως κάτι διαφορετικό: τάφους, αγγεία, μέταλλα, επιστημονικές δημοσιεύσεις και ένα ερώτημα που παραμένει ανοικτό: ποια ακριβώς διαδρομή ακολούθησε στην Κάρπαθο και πού βρίσκονταν οι θέσεις που ο ίδιος ερεύνησε;
Η απάντηση βρίσκεται πιθανότατα κρυμμένη στις παλιές αρχαιολογικές δημοσιεύσεις και στους καταλόγους των μουσείων.
Και ίσως εκεί να υπάρχει ακόμη ένα άγνωστο κομμάτι της ιστορίας της Καρπάθου.
Μανώλης Δημελλας
Πηγή φωτογραφίας www.wikipedia.org
8.9.2026
Καρπαθιακα Νέα
