Το «Αιγαίον» Bahr-I Sefid, «Λευκή Θάλασσα», στα οθωμανικά.
Δύο γλώσσες, δύο κόσμοι, ένα Αρχιπέλαγος.(1888-1912)
Ιωάννης Β. Βασιλάκης
Υπάρχουν εφημερίδες που καταγράφουν την επικαιρότητα και υπάρχουν εφημερίδες που, χωρίς ίσως να το γνωρίζουν οι ίδιοι οι άνθρωποι που τις τύπωσαν, γίνονται με τα χρόνια ιστορικά μνημεία. Το «Αιγαίον», η νομαρχιακή εφημερίδα του Αρχιπελάγους, ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Σήμερα, περισσότερο από έναν αιώνα μετά τη σιωπή των πιεστηρίων της, τα λιγοστά φύλλα που διασώθηκαν μοιάζουν όχι με απλό έντυπο χαρτί, αλλά με ζωντανές φωνές μιας χαμένης εποχής.
Στο προηγούμενο δημοσίευμά μας παρουσιάσαμε το «Ημερολόγιον της Νομαρχίας Αρχιπελάγους», εκείνο το διοικητικό ετήσιο βοήθημα που κατέγραφε πληθυσμούς, σχολεία, εκκλησίες, διοικητές και τη μορφή των νησιών στα τέλη του 19ου αιώνα. Όμως η ζωή του Αρχιπελάγους δεν μπορούσε να χωρέσει μόνο σε στατιστικές και καταλόγους. Χρειαζόταν καθημερινή φωνή. Χρειαζόταν εφημερίδα. Έτσι γεννήθηκε το «Αιγαίον».
«ΑΙ ΚΟΙΝΩΦΕΛΕΙΣ ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑΙ ΓΙΝΟΝΤΑΙ ΑΠΟΔΕΚΤΑΙ ΜΕΤ’ ΕΥΧΑΡΙΣΤΗΣΕΩΣ»
Η φράση αυτή είναι εξαιρετικά χαρακτηριστική της εποχής και του πνεύματος του «Αιγαίον». Με λόγια της καθαρεύουσας, η εφημερίδα δηλώνει ότι δέχεται ευχαρίστως κείμενα, ειδήσεις και πραγματείες που θεωρούνται «κοινωφελείς», δηλαδή ωφέλιμες για την κοινωνία και το δημόσιο συμφέρον. Πίσω από αυτή τη λιτή διατύπωση διακρίνεται κάτι πολύ βαθύτερο: η προσπάθεια του Τύπου της ύστερης Οθωμανικής Ρόδου να αποκτήσει ρόλο όχι μόνο διοικητικό αλλά και πνευματικό. Το «Αιγαίον» δεν επιθυμεί να είναι απλώς δελτίο ανακοινώσεων της Νομαρχίας ,επιδιώκει να εμφανίζεται ως φορέας δημόσιου λόγου, γνώσης και κοινωνικής συμμετοχής.
Η εφημερίδα πρωτοεκδόθηκε το 1883 στη Χίο, όταν ακόμη εκεί βρισκόταν η έδρα της Νομαρχίας Αρχιπελάγους. Λίγα χρόνια αργότερα, όταν η διοικητική πρωτεύουσα μεταφέρθηκε στη Ρόδο, μεταφέρθηκε μαζί της και η εφημερίδα. Από το 1888 έως το 1912 το «Αιγαίον» τυπωνόταν πλέον στη Ρόδο, συνοδεύοντας ουσιαστικά τα τελευταία χρόνια της οθωμανικής διοίκησης στα Δωδεκάνησα.
Και εδώ αρχίζει η πραγματική ιστορία.
Διότι το «Αιγαίον» δεν ήταν μια συνηθισμένη επαρχιακή εφημερίδα. Ήταν η ίδια η φωνή της Νομαρχίας. Στις σελίδες της δημοσιεύονταν αποφάσεις δικαστηρίων, διορισμοί αξιωματούχων, διοικητικές διαταγές, φορολογικές ανακοινώσεις, ειδήσεις από την Κωνσταντινούπολη, αλλά και μικρές καθημερινές ειδήσεις από τη Ρόδο, την Κω, την Κάλυμνο, την Κάρπαθο και τα υπόλοιπα νησιά. Μέσα στις στήλες της συνυπήρχαν ο κρατικός λόγος της Αυτοκρατορίας με τη ζωή της τοπικής κοινωνίας.
Το ίδιο το όνομά της είχε συμβολισμό. «Αιγαίον» στα ελληνικά — Bahr-I Sefid, «Λευκή Θάλασσα», στα οθωμανικά. Δύο γλώσσες, δύο κόσμοι, ένα Αρχιπέλαγος. Η εφημερίδα τυπωνόταν τόσο στην ελληνική όσο και στην τουρκική γλώσσα, αποτυπώνοντας τη σύνθετη κοινωνία της Ρόδου εκείνης της εποχής: Έλληνες, μουσουλμάνοι, Εβραίοι, ευρωπαίοι έμποροι και πρόξενοι, όλοι μέσα σε μια πόλη που ζούσε ανάμεσα στην Ανατολή και τη Μεσόγειο.
Η μεγάλη τομή στην ιστορία της εφημερίδας ήρθε το 1894 με την άφιξη του Αρμεντίν Πασά ως Νομάρχη Αρχιπελάγους. Μία μορφή σχεδόν μυθιστορηματική. Γεννημένος στην Πρέβεζα, απόφοιτος ελληνικού σχολείου, άνθρωπος μορφωμένος, πολύγλωσσος, με ευρωπαϊκή παιδεία και πολιτική εμπειρία, ο Αρμεντίν Πασάς κατάλαβε ότι η διοίκηση χωρίς Τύπο και τυπογραφία ήταν σώμα χωρίς φωνή.
Παρήγγειλε λοιπόν από τις Βρυξέλλες σύγχρονο τυπογραφικό πιεστήριο και το εγκατέστησε στη Ρόδο, στο Μανδράκι. Ήταν ουσιαστικά το πρώτο οργανωμένο κρατικό τυπογραφείο του νησιού. Από εκεί άρχισε να τυπώνεται το «Αιγαίον». Εκεί εκπαιδεύθηκαν οι πρώτοι Ρόδιοι τυπογράφοι και στοιχειοθέτες. Εκεί γεννήθηκε στην πραγματικότητα η νεότερη τυπογραφική ιστορία της Ρόδου.
Σήμερα γνωρίζουμε ελάχιστα (τρία γνωστά ) σωζόμενα φύλλα της εφημερίδας.
Ένα από αυτά, ίσως από τα σπανιότερα, βρίσκεται στη συλλογή μας. Είναι το φύλλο της 28ης Οκτωβρίου 1911. Μόλις έναν χρόνο πριν από την ιταλική κατάληψη των Δωδεκανήσων.
Κοιτάζοντας αυτό το φύλλο δεν βλέπει κανείς μόνο μια παλιά εφημερίδα. Βλέπει την τελευταία ανάσα μιας εποχής. Βλέπει την Οθωμανική Ρόδο λίγο πριν αλλάξει για πάντα. Τις τραπεζικές ανακοινώσεις. Τις διοικητικές αποφάσεις. Τον δημόσιο λόγο μιας κοινωνίας που ακόμη δεν γνωρίζει ότι βρίσκεται στο κατώφλι μιας ιστορικής καταιγίδας.
Και ίσως εκεί να βρίσκεται η μεγαλύτερη δύναμη του παλαιού Τύπου. Δεν διασώζει μόνο τα μεγάλα γεγονότα. Διασώζει την ατμόσφαιρα πριν από αυτά. Τη σιωπή πριν από την αλλαγή της ιστορίας.
Το «Αιγαίον» δεν είναι απλώς μια εφημερίδα της Ρόδου. Είναι το τελευταίο βλέμμα της Οθωμανικής Δωδεκανήσου προς τον κόσμο που ερχόταν.
Το «Αιγαίον» της Ρόδου ,των Νότιων Σποράδων ,του Αρχιπελάγους γίνεται έτσι σήμερα ένα συγκλονιστικό ιστορικό τεκμήριο μιας μεταβατικής εποχής. Μέσα στις στήλες του συνυπάρχουν η καθημερινότητα της ύστερης Οθωμανικής διοίκησης και οι πρώτοι κραδασμοί της μεγάλης γεωπολιτικής ανατροπής που επρόκειτο να αλλάξει οριστικά το μέλλον του Αρχιπελάγους. Οι αναγνώστες του 1911 διάβαζαν για τον πόλεμο Ιταλίας και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ως μια μακρινή διεθνή κρίση , κανείς όμως δεν μπορούσε ακόμη να φανταστεί ότι οι ίδιες αυτές δυνάμεις θα συγκρούονταν σύντομα μπροστά στα λιμάνια της Ρόδου, της Καρπάθου και των υπόλοιπων Δωδεκανήσων. Έτσι, το συγκεκριμένο φύλλο δεν αποτελεί μόνο σπάνιο δείγμα Δωδεκανησιακού Τύπου, αλλά και ένα από τα τελευταία αυθεντικά ντοκουμέντα της Οθωμανικής Δωδεκανήσου λίγο πριν από τη μεγάλη τομή του 1912.
Ιωάννης Β Βασιλάκης
29.5.2026
Καρπαθιακά Νέα
