Στις 1 Ιουνίου 1965, μια ομάδα 28 Καρπάθιων τεχνιτών – κτίστες, λατόμοι, πλακάδες, ξενοδοχοϋπάλληλοι και συνταξιούχοι – πήρε μια απόφαση που ξεπερνούσε τα όρια ενός τοπικού αιτήματος. Ήταν μια πράξη διεκδίκησης αξιοπρέπειας και κοινωνικής δικαιοσύνης: η ίδρυση παραρτήματος του ΙΚΑ στην Κάρπαθο.
Ήταν η συνέχεια μιας μακράς ιστορικής πορείας ενός λαού που έμαθε να δουλεύει σκληρά, συχνά αόρατος, πάντα απαραίτητος.
Το ΙΚΑ, θεσμοθετημένο ήδη από το 1937 και λειτουργικά ενισχυμένο με τον Αναγκαστικό Νόμο 1846/51, είχε καταστεί ο βασικός πυλώνας κοινωνικής ασφάλισης στη χώρα. Ωστόσο, τα νησιά της άγονης γραμμής παρέμεναν για δεκαετίες στο περιθώριο. Οι Καρπάθιοι τεχνίτες, με βαθιά επίγνωση αυτής της αδικίας, αποφάσισαν να διεκδικήσουν το αυτονόητο: ασφάλιση για εργασία που για χρόνια ήταν αδήλωτη, εποχική και ευάλωτη.
Η πρώτη επιστολή προς τον υπουργό Εργασίας Γ. Μπακατσέλο σηματοδότησε την αρχή ενός οργανωμένου αγώνα. Ακολούθησε μια περίοδος έντονης κινητοποίησης, με τριμελή επιτροπή αποτελούμενη από τους Γιώργο Ι. Σακελλάκη, Μιχάλη Ι. Γιαννάκη και Κώστα Κατωγυρίτη να αναλαμβάνει τη διάχυση του αιτήματος. Σημαντική ήταν και η συμβολή του Ροδίτη βουλευτή της Ένωσης Κέντρου και προέδρου του Εργατικού Κέντρου Ρόδου, Γιώργου Λαμπριανού.
Την προσπάθεια στήριξαν επίσης ο πρόεδρος των Απανταχού Καρπαθίων Μανώλης Οικονομίδης, καθώς και ο Τύπος της εποχής, με την εφημερίδα «Καρπαθιακή» του Γιώργου Μανωλάκη και τα «Καρπαθιακά Νέα», που ανέδειξαν το ζήτημα σε πανελλαδικό επίπεδο.
Έναν χρόνο αργότερα, στις 29 Ιουνίου 1966, το αίτημα γίνεται εν μέρει αποδεκτό. Το ΙΚΑ ιδρύει υποκατάστημα στην Κάρπαθο, περιορίζοντας όμως την κάλυψη στην πρωτεύουσα του νησιού, το Απέρι και την Όλυμπο. Τα υπόλοιπα χωριά θα χρειαστεί να περιμένουν περισσότερο από μια δεκαετία για πλήρη ένταξη.
Πίσω από αυτή τη νίκη, δεν βρίσκεται μόνο η οργανωμένη διεκδίκηση. Βρίσκεται η ιστορική διαδρομή των Καρπάθιων μαστόρων της πέτρας. Ανθρώπων που από τον 19ο αιώνα έως και τον 20ό, σήκωσαν στους ώμους τους μεγάλο μέρος της οικοδομικής ανάπτυξης της Ελλάδας – και όχι μόνο.
Από τη Θεσσαλονίκη μετά τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917, έως το Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη στην Αθήνα το 1930, και από το φράγμα του Λάδωνα μέχρι τις ανασυγκροτήσεις μετά τους σεισμούς στον Βόλο το 1955, οι Καρπάθιοι τεχνίτες υπήρξαν παντού. Μετρούσαν με το μάτι, έκοβαν με το χέρι και έχτιζαν με μια σχεδόν ποιητική σχέση με την πέτρα.
Πριν ακόμη από αυτά, πολλοί από αυτούς εργάστηκαν σε μεταλλεία, όπως της Σερίφου από τα τέλη του 19ου αιώνα, σε εξαιρετικά δύσκολες και συχνά απάνθρωπες συνθήκες. Η εργασία εκεί κορυφώθηκε δραματικά με τα γεγονότα της 7ης Αυγούστου 1916, τη γνωστή σήμερα ως Σφαγή των Μεταλλωρύχων της Σερίφου, όταν η απεργία των εργατών πνίγηκε στο αίμα.
Σε αυτές τις στοές και στα εργοτάξια, εργάστηκαν και Καρπάθιοι, όπως οι Μενετιάτες Μιχαήλ Εμ. Γιαννάκης, Νικόλαος Παχουλάκης, Μιχάλης Μπράς, Ηλίας-Κωστής Διακομηνάς και Νικόλαος-Αντώνιος Σκανδάλιος.
Οι ίδιοι άνθρωποι που κατέβαιναν στις στοές της Σερίφου, που έκτιζαν πόλεις, σχολεία, γεφύρια και εκκλησιές, ήταν εκείνοι που αργότερα διεκδίκησαν το αυτονόητο δικαίωμα στην κοινωνική ασφάλιση.
Η ιστορία τους είναι μια διαδρομή από την αδήλωτη εργασία στην οργανωμένη διεκδίκηση. Από τον ανώνυμο μόχθο στη θεσμική αναγνώριση. Από την πέτρα που σμίλευαν, στη ζωή που προσπάθησαν να σμιλέψουν για τους ίδιους και τα παιδιά τους.
Και ίσως τελικά, όπως λέει η λαϊκή μνήμη – έστω και υπερβολικά – δεν είναι απλώς ότι «οι Καρπάθιοι έχτισαν τον κόσμο». Είναι ότι διεκδίκησαν να έχουν κι αυτοί μια θέση μέσα του.
έρευνα/συγγραφή: Μανώλης Δημελλάς
5.6.2026
Καρπαθιακά Νέα
