Υπάρχουν παροιμίες που ξεπερνούν την απλή λαϊκή σοφία και γίνονται μικρά συμπυκνωμένα μοντέλα του κόσμου. Μία από αυτές είναι η καρπαθιακή παροιμία «Ο Καρπάθιος τον λαγώ», η οποία, όπως έχει επισημανθεί σε μελέτες συγκριτικής λαογραφίας, εκφράζει με εντυπωσιακή ακρίβεια την ιδέα της απρόβλεπτης ανατροπής των ανθρώπινων σχεδίων.
Ο λαγός εδώ είναι το σύμβολο του απρόβλεπτου. Κυνηγάς κάτι που φαίνεται εφικτό, αλλά τελικά είτε σου ξεφεύγει είτε η προσπάθεια γυρίζει μπούμερανγκ. Γι’ αυτό και η παροιμία ανήκει σε αυτό που οι μελετητές ονομάζουν «παροιμίες του χειρότερου αποτελέσματος» ή «παροιμίες των αυτοπαθημάτων» — δηλαδή όταν παθαίνεις από τις ίδιες σου τις πράξεις.
Η παροιμία αυτή αποτέλεσε αντικείμενο μελέτης του Dmitri Afinogenov (IWI RAS, MSU), ο οποίος την εντάσσει σε ένα ευρύτερο πλαίσιο βαλκανικών και ρωσικών παραδόσεων, επισημαίνοντας ότι υπάρχει αντίστοιχο νοηματικό σχήμα στη ρωσική παράδοση με τη φράση «bought Baba porosa». Και στις δύο περιπτώσεις, το αποτέλεσμα ακυρώνει την αρχική πρόθεση, οδηγώντας σε μια ανατροπή που μετατρέπει την προσδοκία σε αποτυχία.
Σύμφωνα με τον συμπατριώτη μας λαογράφο, κ. Μηνά Αλ. Αλεξιάδη (στο έργο του Η Κάρπαθος σε αρχαίους Έλληνες, Λατίνους και Βυζαντινούς συγγραφείς, Καρδαμίτσας 2013), η παροιμία συνδέεται με μια ιστορική και πολιτισμική ιδιαιτερότητα: οι κάτοικοι της Καρπάθου φέρονται να εισήγαγαν λαγούς, καθώς το ζώο δεν ενδημούσε στο νησί. Η πράξη αυτή εντάσσεται σε έναν παροιμομυθικό κύκλο όπου η ανθρώπινη παρέμβαση στη φύση οδηγεί σε απρόβλεπτες συνέπειες.
Ο Αλεξιάδης σημειώνει ότι ο συγκεκριμένος παροιμομύθος ήταν ήδη γνωστός από την αρχαιότητα. Υπάρχουν ενδείξεις χρήσης του από τον Αρχίλοχο τον 7ο αιώνα π.Χ., ενώ η λογική του παραπέμπει στη φράση που αποδίδουμε σήμερα ως «πήγε για μαλλί και βγήκε κουρεμένος». Στην κλασική ορολογία, ο παροιμομύθος αυτός θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «παροιμία του παλίντροπου βέλους», «παροιμία του χειρότερου αποτελέσματος» ή ακόμη πιο χαρακτηριστικά «παροιμία των αυτοπαθημάτων» – δηλαδή μιας πράξης που επιστρέφει στον ίδιο τον δρωντα με αρνητικό τρόπο.
Η ίδια λογική της ανεξέλεγκτης ανατροπής εμφανίζεται και σε βυζαντινά συμφραζόμενα. Ο Dmitri Afinogenov αναφέρεται στον Ευστάθιο Θεσσαλονίκης, σχολιαστή του Ομήρου τον 12ο αιώνα, ο οποίος καταγράφει παραδόσεις από τα νησιά της Αστυπάλαιας και της Ανάφης. Στην αφήγηση, ένας κάτοικος της Αστυπάλαιας μεταφέρει στην Ανάφη λίγες πέρδικες, οι οποίες αναπαράγονται ανεξέλεγκτα. Σε μια αντιστροφή της πράξης, οι κάτοικοι της Ανάφης επιστρέφουν στην Αστυπάλαια ένα ζευγάρι κουνελιών, τα οποία επίσης πολλαπλασιάζονται με καταστροφικό ρυθμό.
Η κατάσταση φτάνει σε σημείο κρίσης, και η λύση δίνεται από την ιέρεια του μαντείου των Δελφών: η εξισορρόπηση δεν επιτυγχάνεται με περισσότερη εισαγωγή ζώων, αλλά με την αναπαραγωγή σκύλων και την οργάνωση συστηματικού κυνηγιού. Μόνο έτσι αποκαθίσταται η ισορροπία ανάμεσα στον άνθρωπο και το φυσικό περιβάλλον.
Αυτός ο κύκλος αφηγήσεων – από την Κάρπαθο έως τα νησιά του Αιγαίου και από τη ρωσική παράδοση έως τα βυζαντινά σχόλια – συγκροτεί ένα κοινό νοηματικό μοτίβο: κάθε ανθρώπινη παρέμβαση που δεν υπολογίζει τις συνέπειες, επιστρέφει ενισχυμένη και συχνά ανεξέλεγκτη.
Ο λαγός, το κουνέλι και η πέρδικα δεν είναι ζώα αυτών των ιστοριών. Είναι φορείς μιας ιδέας: ότι το αποτέλεσμα μπορεί να ξεφύγει από τον έλεγχο του σχεδιασμού, μετατρέποντας τον «κυνηγό» σε θύμα της ίδιας του της πράξης.
Έτσι, η παροιμία «Ο Καρπάθιος τον λαγώ» δεν περιγράφει μια αποτυχία. Περιγράφει τη δομή της ίδιας της ανθρώπινης εμπειρίας, όπου η πρόθεση, η πράξη και το αποτέλεσμα δεν ευθυγραμμίζονται ποτέ με απόλυτη βεβαιότητα. Και σε αυτό ακριβώς το κενό ανάμεσά τους γεννιέται η σοφία των παροιμιών.
Ο λαγός είναι ακουαρέλα του Άλμπρεχτ Ντύρερ και το πιο γνωστό έργο τέχνης νεκρής φύσης από το 1502
Μανώλης Δημελλάς
5.6.2026
Καρπαθιακά Νέα
