Η 26η Αυγούστου είναι αφιερωμένη στον σκύλο, ένα ζώο που εδώ και αιώνες βρίσκεται δίπλα στον άνθρωπο. Στην Κάρπαθο αυτή η σχέση έχει βαθιές ρίζες και συνδέεται με την καθημερινότητα, την οικονομία, το κυνήγι και τις αντιλήψεις της παλιάς κοινωνίας του νησιού.
γράφει ο Μανώλης Δημελλάς
Σήμερα, οι Φίλοι Ζώων Καρπάθου φιλοξενούν 29 αδέσποτα σκυλιά. Είκοσι εννέα ζώα που χρειάζονται καθημερινά τροφή, καθαριότητα, κτηνιατρική φροντίδα, φάρμακα και ανθρώπινη παρουσία. Οι εθελοντές του σωματείου έχουν αναλάβει ένα δύσκολο και διαρκές έργο, ενώ παράλληλα προσπαθούν να βρουν οικογένειες για τα ζώα που φιλοξενούν.
Για την παλιά Κάρπαθο ο σκύλος ήταν ζώο εργασίας και πολύτιμος συνεργάτης. Ο κυνηγός δεν είχε μόνο το όπλο του. Χρειαζόταν και τον εκπαιδευμένο σκύλο, ιδιαίτερα στο κυνήγι του λαγού. Οι λαγοί κρύβονταν μέσα στους σκίνους και στα δύσβατα σημεία του νησιού και ο σκύλος ήταν εκείνος που μπορούσε να τους εντοπίσει και να τους ξετρυπώσει.
Στα παλιότερα χρόνια το κυνήγι δεν ήταν μόνο διασκέδαση, για πολλούς ανθρώπους ήταν και ένας τρόπος να εξασφαλίσουν τροφή, σε εποχές που το κρέας δεν υπήρχε καθημερινά στο τραπέζι. Σήμερα, όμως, τα πράγματα έχουν αλλάξει. Για τον άνθρωπο που έχει πλέον άλλους τρόπους να εξασφαλίσει την τροφή του, το κυνήγι έχει σε μεγάλο βαθμό μετατραπεί σε ένα ιδιόμορφο χόμπι. Και όταν το “χόμπι” αυτό καταλήγει σε μαζική θανάτωση ζώων, δύσκολα μπορεί να περιγραφεί απλώς ως “παράδοση” είναι ένα φονικό που γίνεται για αναψυχή.
Από αυτή τη σχέση με το κυνήγι δημιουργήθηκε και ο περίφημος σκύλος της Καρπάθου, το ντόπιο λαγωνικό. Ένα ζώο προσαρμοσμένο στο ιδιαίτερο ανάγλυφο του νησιού, με αντοχή και ικανότητα να κινείται στις δύσκολες πλαγιές και στα βραχώδη περάσματα. Η παλιά αυτή φυλή αποτέλεσε αντικείμενο ειδικής επιστημονικής μελέτης, όπου συγκρίθηκε μορφολογικά και οστεολογικά με τον Κρητικό λαγωνικό.
Ο σκύλος είχε θέση και στην καθημερινή ζωή πέρα από το κυνήγι. Φύλαγε σπίτια, αγροτικές εγκαταστάσεις και κοπάδια, αποτελούσε σύντροφο των ανθρώπων, που περνούσαν μεγάλα διαστήματα στα μετόχια. Σε μια κοινωνία όπου η αυτάρκεια και η εργασία ήταν βασικά στοιχεία της επιβίωσης, ένα καλό σκυλί είχε πρακτική αξία και συχνά ήταν πολύτιμο περιουσιακό στοιχείο. Υπάρχει μάλιστα σχετική ιστορία που Ιταλοί θανατώνουν κυνηγητικό σκύλο γιατί… ήταν πολύ καλός και έφερνε το λαγό στο αφεντικό του!
Η θέση του σκύλου πέρασε και στη λαϊκή παράδοση. Στην Κάρπαθο έχει καταγραφεί το πρωτοχρονιάτικο έθιμο σύμφωνα με το οποίο ένα άσπρο σκυλί έκανε ποδαρικό στο σπίτι. Το ζώο περιφερόταν στους χώρους του σπιτιού και στη συνέχεια το φίλευαν. Ο σκύλος συνδεόταν έτσι με την καλοτυχία, την ευημερία και τη δύναμη του σπιτιού.
Υπήρχε, όμως, και μια άλλη, πολύ σκληρή πλευρά της σκοτεινής μας ιστορίας.
Ο Μανώλης Κασσώτης, στο βιβλίο του «Αναπολώντας τα παλιά Πηγάδια με τα μάτια ενός παιδιού», περιγράφει την κατάσταση που δημιουργήθηκε μετά την αποχώρηση των Γερμανών. Τα Πηγάδια γέμισαν αδέσποτα σκυλιά και η αστυνομία ανέλαβε την εξόντωσή τους. Αρχικά τα πυροβολούσαν στον δρόμο. Όταν αυτή η πρακτική κρίθηκε απάνθρωπη, χρησιμοποιήθηκαν φόλες. Στη συνέχεια, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Κασσώτη, τα σκυλιά συλλαμβάνονταν, τους έδεναν πέτρα στον λαιμό και τα έριχναν στη θάλασσα. Τελικά επιλέχθηκε η μεταφορά τους με βάρκες κοντά στο Δεσποτικό, όπου τα έριχναν στη θάλασσα μακριά από τα μάτια των παιδιών.
Η μαρτυρία αυτή αποτυπώνει μια διαφορετική εποχή και έναν τρόπο αντιμετώπισης των αδέσποτων που σήμερα μοιάζει αδιανόητος. (Όχι ότι κάποιοι ίσως να φλερτάρουν με αυτή την ιδέα). Ταυτόχρονα, όμως, θυμίζει ότι το πρόβλημα των αδέσποτων στην Κάρπαθο δεν είναι καινούργιο. Υπήρχε και στις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, μόνο που τότε η αντιμετώπιση του ήταν βίαιη και χωρίς τις σημερινές αντιλήψεις για την προστασία των ζώων.
Ο παλιός σκύλος της Καρπάθου χάθηκε. Η ντόπια φυλή που συνδέθηκε με τους κυνηγούς και την κοινωνία της Καρπάθου δεν υπάρχει πλέον. Σύμφωνα με τη σχετική έρευνα, η οριστική εξαφάνισή της τοποθετείται στα μέσα του 20ού αιώνα.
Σήμερα, ο σκύλος στην Κάρπαθο έχει έναν διαφορετικό ρόλο. Δεν είναι πλέον ο λαγωνικός του κυνηγού ούτε ο απαραίτητος φύλακας του μετοχιού. Είναι το ζώο που συχνά βρίσκεται στον δρόμο και χρειάζεται προστασία.
Και εδώ βρίσκεται ο σημαντικός ρόλος των Φίλων Ζώων Καρπάθου.
Τα 29 σκυλιά που φιλοξενούν σήμερα είναι 29 διαφορετικές ιστορίες. Ζώα που βρέθηκαν στον δρόμο, που χρειάστηκαν περίθαλψη, φροντίδα και χρόνο για να εμπιστευτούν ξανά τον άνθρωπο. Για τους εθελοντές του σωματείου η καθημερινότητα σημαίνει τροφή, καθαριότητα, κτηνιατρική φροντίδα, στειρώσεις, θεραπείες και προσπάθεια για υιοθεσίες.
Από τον σκύλο που κάποτε βοηθούσε τον Καρπάθιο κυνηγό να βρει τον λαγό, μέχρι τα σημερινά αδέσποτα που περιμένουν έναν άνθρωπο να τους ανοίξει την πόρτα, πέρασαν δεκαετίες ενώ ολόκληρη η κοινωνία μεταμορφώθηκε.
Η ανάγκη όμως για φροντίδα παραμένει. Αυτή την 26η Αυγούστου, οι 29 σκύλοι των Φίλων Ζώων Καρπάθου έχουν έναν απλό στόχο: να βρεθεί για όσο περισσότερους γίνεται ένα σπίτι. Μια οικογένεια, μια αυλή, μια καθημερινότητα μακριά από τον δρόμο.
Και ίσως αυτός να είναι ο καλύτερος τρόπος να τιμηθεί η Παγκόσμια Ημέρα Σκύλου στην Κάρπαθο: όχι μόνο θυμίζοντας τον σκύλο που υπήρξε κομμάτι της παλιάς ζωής του νησιού, αλλά φροντίζοντας εκείνους που βρίσκονται σήμερα ανάμεσά μας.
Πηγές
Μανώλης Κασσώτης, «Αναπολώντας τα παλιά Πηγάδια με τα μάτια ενός παιδιού», σελ. 81.
Μανώλης Δημελλάς, «Η Κάρπαθος μέσα από τις μνήμες του Μανώλη Κασσώτη», Καρπαθιακά Νέα, 1 Αυγούστου 2026.
Μανώλης Κασσώτης, «Σε ένα αιώνα χάθηκε η πανίδα της Καρπάθου», Καρπαθιακά Νέα.
Mauro Grano, «The Cretan hound and the Karpathian hound, two breeds compared: Historical, morphological and osteological considerations», 2020.
Γεώργιος Μέγας / Μηνάς Αλ. Αλεξιάδης, καταγραφές για τα έθιμα και τη λαϊκή παράδοση της Καρπάθου σχετικά με τον σκύλο.
