Στην παλιά Κάρπαθο ο σκύλος δεν ήταν μόνο ένα ζώο του σπιτιού ή του κυνηγιού. Ήταν μέλος της οικογένειας, φύλακας, συνεργάτης και πολλές φορές σύμβολο τύχης και ευημερίας. Όπως καταγράφει ο λαογράφος Γεώργιος Μέγας, το πρωινό της Πρωτοχρονιάς σε πολλά καρπαθιακά σπίτια το «ποδαρικό» το έκανε ένας άσπρος σκύλος. Τον έβαζαν να περάσει πρώτος το κατώφλι «για το καλό» και, αφού περιδιάβαινε όλα τα δωμάτια, τον φίλευαν με ένα γενναίο κομμάτι μπακλαβά. (Άστοχο βέβαια. αφού τα σκυλιά δεν επιτρέπεται να τρώνε ζάχαρη, αλλά εκείνες τις εποχές τι είχαν να φάνε τα ταλαίπωρα).
του Μανώλη Δημελλά
Ο ακούραστος Καρπάθιος λαογράφος Μηνάς Αλ. Αλεξιάδης εξηγεί πως το έθιμο γινόταν “για να σκυλιάσει το σπίτι”, δηλαδή για να θεριέψουν οι άνθρωποί του, να δυναμώσουν και να έχουν υγεία και προκοπή όλον τον χρόνο. Η χαρά του ζώου θεωρούνταν καλός οιωνός, μια ευχή για τύχη και, τι άλλο, ευημερία.
Ο σκύλος κατείχε ξεχωριστή θέση στη λαϊκή παράδοση του νησιού. Πολλά λαγωνικά έμειναν θρυλικά για την εξυπνάδα και τα ιδιαίτερα χαρίσματα τους, ενώ οι ιστορίες τους πέρασαν από στόμα σε στόμα κι έφτασαν μέχρι σήμερα.
Ανάμεσα σε αυτά ξεχωρίζει ο περίφημος “σκύλος του Μανιού”, που περιέγραψε το 1938 ο Αλέξης Γρίβας στην εφ. “Φωνή της Καρπάθου”. Από τη φήμη του γεννήθηκε και η λαϊκή έκφραση: “Τρέχεις παντού σαν το σ(κ)ύλο του Μανιού”. Το παράξενο αυτό ζώο δεν φοβόταν τους πυροβολισμούς. Αντίθετα, μόλις άκουγε ντουφεκιές ή μύριζε μπαρούτι, ξεκινούσε να βρει από πού έρχονταν οι ήχοι. Είχε μάθει πως πίσω από κάθε γιορτή, γάμο ή πανηγύρι με τουφεκιές κρύβονταν άφθονα φαγητά και μεζέδες! Έτσι έφθανε πάντα πρώτος εκεί όπου υπήρχε… γλέντι και φαί.
Εξίσου εντυπωσιακή ήταν η ιστορία ενός κυνηγόσκυλου από τις Μενετές, το οποίο κυνηγούσε μόνο του. Περιπλανιόταν στα βουνά, εντόπιζε το θήραμα και συχνά επέστρεφε στο σπίτι κρατώντας έναν λαγό στο στόμα. Το ταλέντο του ήταν τόσο ξεχωριστό ώστε πολλές φορές εξασφάλιζε τροφή και εισόδημα για την οικογένεια του ιδιοκτήτη του.
Όμως η ιστορία αυτού του ζώου φωτίζει και μια σκοτεινή πλευρά της εποχής. Στα χρόνια της ιταλικής κατοχής, όταν οι φασιστικές αρχές επέβαλλαν αυστηρούς περιορισμούς στο κυνήγι και βαριά φορολογία στους ιδιοκτήτες σκύλων, το λαγωνικό βρέθηκε στο στόχαστρο των αρχών. Αφού κάποιοι Ιταλοί στρατιώτες αγόρασαν και κατανάλωσαν έναν λαγό που είχε πιάσει, αναζήτησαν στη συνέχεια τον ιδιοκτήτη και διέταξαν ακόμη και τη θανάτωση του σκύλου, θεωρώντας ότι παραβίαζε τις απαγορεύσεις του κυνηγιού.
Οι ιστορίες αυτές αποκαλύπτουν τη βαθιά σχέση των Καρπαθίων με τα σκυλιά τους. Βοηθοί των κτηνοτρόφων, σύντροφοι των κυνηγών, φύλακες των σπιτιών αλλά και παρηγοριά για τους μοναχικούς ανθρώπους, οι σκύλοι υπήρξαν αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής του νησιού.
Όμως υπάρχουν και πικρές στιγμές που δεν θα θέλαμε να τις είχε ζήσει η Κάρπαθος.Σε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το βιβλίο του Μανώλη Κασσώτη, «Αναπολώντας τα παλιά Πηγάδια με τα μάτια ενός παιδιού», που αφορά τα αδέσποτα σκυλιά και την τραγική τους τύχη, αναφέρεται:
«Μετά την αποχώρηση των Γερμανών η Κάρπαθος, κυρίως τα Πηγάδια, γέμισε από αδέσποτα σκυλιά, που η αστυνομία ανέλαβε να τα εξολοθρεύσει. Όπου έβλεπαν αδέσποτο σκυλί το πυροβολούσαν, αλλά πολλές φορές το σκυλί δεν σκοτωνόταν αμέσως και περιφερόταν αιμόφυρτο. Το μέτρο κρίθηκε απάνθρωπο και αποφάσισαν να εξολοθρεύσουν τα σκυλιά με φόλες. Αλλά τα σκυλιά λύσσαζαν και δάγκωναν τα οικόσιτα ζώα μεταδίδοντάς τους το δηλητήριο. ( ένα πρωι βρήκαμε δυο μερωτάρια δαγκωμένα και ψοφισμένα μέσα στο χωράφι μας).
Ξανασκέφθηκαν και απεφάσισαν να συλλαμβάνουν τα σκυλιά, να τους δένουν με ένα σκοινί μια πέτρα στο λαιμό και να τα ρίχνουν στη θάλασσα από του Παντελή το στέμμα. Επειδή όμως πολλά περίεργα παιδιά παρακολουθούσαν τη διαδικασία, κρίθηκε και αυτή η λύση απάνθρωπη. Μη βρίσκοντας άλλη πιο ανθρώπινη λύση, έβαζαν τα σκυλιά σε μια βάρκα, τα έπαιρναν κοντά στο Δεσποτικό νησί και μακριά από τα παιδικά μάτια τα φούνταραν στη θάλασσα». (Σελίδα 81)
Η μαρτυρία αυτή δεν καταγράφεται για να κριθούν άνθρωποι μιας άλλης εποχής με τα μέτρα του σήμερα. Αποτελεί όμως μια σκληρή υπενθύμιση για το πώς η ανθρώπινη κοινωνία αντιμετώπιζε συχνά τα ζώα όταν αυτά θεωρούνταν πρόβλημα και όχι συντρόφοι ζωής.
Από τον άσπρο σκύλο που έφερνε τύχη στα πρωτοχρονιάτικα σπίτια, μέχρι τα αδέσποτα που οδηγήθηκαν σε τραγικό τέλος λίγα χρόνια αργότερα, η ιστορία των σκύλων της Καρπάθου είναι ταυτόχρονα μια ιστορία αγάπης, χρησιμότητας, αφοσίωσης αλλά και ανθρώπινης σκληρότητας.
Ευτυχώς σήμερα τέτοιες πρακτικές θέλω να πιστεύω ότι ανήκουν στο παρελθόν. Ωστόσο, το ζήτημα των αδέσποτων ζώων παραμένει ανοιχτό και η ευθύνη μιας σύγχρονης κοινωνίας δεν κρίνεται μόνο από τον τρόπο που φροντίζει τους ανθρώπους της, αλλά και από τον τρόπο που αντιμετωπίζει τα πιο ανυπεράσπιστα πλάσματα της.
31.5.2026
Καρπαθιακά Νέα
