Μηνάς Γ. Χουβαρδάς
Φιλόλογος
Η κοινωνική αριστοκρατία, δύο ξένοι ταξιδιώτες και ένα λησμονημένο φονικό στην Κάρπαθο του 1885
Δύο περιηγητές από την Αγγλία, ο James Theodore Bent και η σύζυγός του Mabel Virginia Bent επισκέφθηκαν την Κάρπαθο την άνοιξη του 1885 και παρέμειναν στο νησί περίπου δύο μήνες.
Ο Theodore Bent είναι ο μόνος ξένος περιηγητής του 19ου αιώνα που μας δίνει λεπτομερείς πληροφορίες για την εθνολογική σύσταση της Καρπάθου, τα αρχαιολογικά ευρήματα, για τα ήθη και τα έθιμα του νησιού όπως τα βίωσε την εποχή που βρέθηκε εκεί, για την καρπαθιακή διάλεκτο, για την καθημερινή ζωή και τις ασχολίες των κατοίκων.
Παραδόξως το σημαντικότατο έργο του, που αφορά κυρίως τη λαογραφία του νησιού κατά τα τέλη του 19ου αι., πέρασε απαρατήρητο από τους σύγχρονους μελετητές.
Ο ίδιος ο Theodore σε ερωτήσεις του στενού του κύκλου που τον ρωτούσαν πώς και επισκέφθηκε το συγκεκριμένο νησί, έλεγε: «εμείς απαντούσαμε ότι είναι ένα από τα πιο άγνωστα νησιά του Αιγαίου πελάγους, ευρισκόμενη μεταξύ της Κρήτης και της Ρόδου, όπου δεν προσεγγίζουν ατμόπλοια και γι’ αυτό η σύζυγός μου κι εγώ περάσαμε κάποιους μήνες σε αυτό το νησί τον περασμένο χειμώνα, με σκοπό να μελετήσουμε τα ήθη των 9.000 Ελλήνων που το κατοικούν, και που στα ορεινά χωριά τους έχουν επιβιώσει με την πάροδο πολλών ετών, πολλά από τα έθιμα των αρχαίων Ελλήνων».
Ταυτόχρονα, η Virginia καταγράφει στο ημερολόγιό της με λεπτομέρειες την καθημερινότητά τους στο νησί και την επαφή που έχουν με τους εντόπιους κατοίκους και τους Τούρκους κυβερνήτες τους. Παρόλο που δεν επιμένει τόσο σε περιγραφές προσώπων και τοποθεσιών, η Virginia παρουσιάζει την πραγματική κατάσταση της Καρπάθου λίγα χρόνια πριν από την ιταλική κατάκτηση, παρατηρεί, καταγράφει και κρίνει τις συμπεριφορές των ανθρώπων, σχολιάζει συνήθειες και δοξασίες των κατοίκων και συχνά αντιπαραβάλλει την κουλτούρα των νησιωτών με τη δική της, τη βρετανική.
Κυρίως όμως, με τη λεπτομερή καταγραφή των γεγονότων που παρουσιάζει στα «Χρονικά» της (όπως τα ονομάζει), φωτίζει τις πτυχές των γεγονότων και των πληροφοριών που ο Theodore ίσως από αμέλεια παραλείπει στα δικά του κείμενα.
Πολλές φορές όμως συμβαίνει και το αντίθετο: είναι ο Theodore που αναφέρει γεγονότα και καταστάσεις που βίωσαν στο νησί τα οποία η Virginia ή δεν αναφέρει καθόλου ή προσπερνά με συντομία ή δίνει μια δική της διαφορετική οπτική των πραγμάτων. Σε μερικά σημεία μάλιστα οι παραδιδόμενες πληροφορίες για ένα περιστατικό ή ένα πρόσωπο έρχονται σε αντίθεση.
Ο αναγνώστης, ωστόσο, δεν θα πρέπει να παραξενευτεί γι’ αυτό: παρόλο που είναι ζευγάρι, έχουν διαφορετικό χαρακτήρα και προσωπικότητα, συνεπώς οπωσδήποτε θα υπήρχε η διαφορετική οπτική γωνία στην αντίληψη των πραγμάτων από τον καθένα. Η αφήγηση της Virginia στα «Χρονικά» της συναρπάζει τον αναγνώστη, μεταφέροντάς τον στις μικρές και φτωχικές κοινότητες της Καρπάθου στα τέλη του 19ου αιώνα. Χάρη στη μαρτυρία των Bent μαθαίνει κανείς τον μόχθο του Καρπάθιου γεωργού και ποιμένα, την τέχνη του κεντήματος, την αγάπη για το τραγούδι, τις διασκεδάσεις και τον χορό, τις προλήψεις και τις δεισιδαιμονίες των κατοίκων.
Μέσα σε όλα αυτά υπάρχει η απλή φιγούρα του Καρπάθιου:
ο δήμαρχος, ο ιερέας, ο εκάστοτε προύχοντας, ο διερμηνέας, ο εργάτης, o λαμνοκόπος, ο ηλικιωμένος προφήτης, ο δάσκαλος, η γριά μάγισσα που προσφέρει ανακούφιση σε κάθε νόσο και βασκανία.
Κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στο νησί, γνωρίστηκαν με αρκετούς κατοίκους της Καρπάθου και με μερικούς από αυτούς ανέπτυξαν φιλικούς δεσμούς.
Φτάνοντας στην Κάρπαθο, οι Bent κρατούν στην κατοχή τους τρεις συστατικές επιστολές που τους δόθηκαν από τον Έλληνα προξενικό πράκτορα της Ρόδου και οι οποίες απευθύνονταν σε τρεις «προύχοντες» Καρπαθίους της εποχής εκείνης.
Ο πρώτος φίλος που αναφέρει στο ημερολόγιό της η Virginia είναι ο «κύριος Μανωλακάκης». Δεν αναφέρει, ωστόσο, το μικρό του όνομα σε κανένα σημείο των «Χρονικών» της, ενώ ο Theodore ουδέποτε αναφέρει το ονοματεπώνυμό του, αλλά τον αποκαλεί πάντοτε ως «ο τρίτος φίλος μας». Το γεγονός αυτό υποδηλώνει ότι η συγκεκριμένη φράση χρησιμοποιείται ειρωνικά από τον περιηγητή. Το ερώτημα που γεννάται σε έναν σύγχρονο Καρπάθιο αναγνώστη του ημερολογίου της Virginia είναι τελικά «ποιος είναι ο κ. Μανωλακάκης;». Το επίθετο απαντάται μέχρι τις μέρες μας στα χωριά της νότιας Καρπάθου. Γεγονός, επίσης, είναι πως πολλοί Καρπάθιοι σήμερα γνωρίζουν ότι ένας Μανωλακάκης, ονόματι Εμμανουήλ, ήταν ο πρώτος ιστορικός και λαογράφος του νησιού. Παρόλα αυτά, ενδοκειμενικά στοιχεία του ημερολογίου καθιστούν δυνατή την ταυτοποίηση του ατόμου αυτού. Η Virginia αναφέρει πως ο «κ. Μανωλακάκης» γευμάτισε μαζί τους τουλάχιστον δύο φορές, ότι αγόρασαν ροδίτικα πιάτα από τη μητέρα του και ότι η τότε δεκαεπτάχρονη κόρη του, η Ευφροσύνη, βοήθησε το ζεύγος να μεταφέρει τις αποσκευές του από το Απέρι στη Βολάδα. Η Virginia, σε αντίθεση με τον σύζυγό της, φαίνεται να συμπάθησε τον «κ. Μανωλακάκη», αφού δήλωσε, με αφορμή τη βοήθεια που προσφέρει η Ευφροσύνη, ότι «είναι η κόρη ενός πολύ καλού άνδρα».
Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι η Virginia δεν αναφέρει ποτέ ποια θέματα συζήτησης είχαν, ούτε περιγράφει σε κάποιο σημείο της αφήγησής της την εξωτερική εμφάνιση ή τον χαρακτήρα του. Ολοκληρώνοντας, ωστόσο, την αφήγηση της παραμονής τους στην Κάρπαθο, σημειώνει με μορφή υστερογράφου πως ο «κ. Μανωλακάκης» ήταν ο ηθικός αυτουργός ενός φονικού που διαπράχθηκε στη Βολάδα το Πάσχα του 1885.
Ο Theodore είναι πιο περιγραφικός και απολυπτικός αναφερόμενος στον «κ. Μανωλακάκη». Αμέσως αποκαλύπτει την αντιπάθειά του όταν αναφέρει ότι ο Μανωλακάκης ήταν ο λόγος που έφυγαν από την οικία που βρήκαν στο Απέρι και πήγαν στη Βολάδα, ώστε να μπορέσει «ο τρίτος φίλος» να εκτελέσει το δολοφονικό σχέδιο εναντίον του δραγουμάνου Φραγκίσκου Σακελλαρίδη λίγες εβδομάδες αργότερα. Σε άλλο σημείο της αφήγησής του, ο Theodore εστιάζει στη φτώχεια του Μανωλακάκη, ο οποίος για να παντρέψει τη μεγαλύτερή του κόρη αναγκάστηκε να δώσει σχεδόν όλη του την περιουσία ως προίκα, ενώ την ίδια στιγμή δευτερότοκή του Ευφροσύνη ζούσε μες τη μιζέρια. Ο Theodore, σε αντίθεση με τη σύζυγό του, δίνει έμφαση στη δολοφονία που έλαβε χώρα στη Βολάδα παραδίδοντας περισσότερες λεπτομέρειες και χωρίς δισταγμό κατονομάζει τον Μανωλακάκη ως τον ηθικό αυτουργό του εγκλήματος. Είναι εντυπωσιακό το γεγονός ότι ο περιηγητής αναφέρεται τρεις φορές στην αφήγησή του στη δολοφονική απόπειρα εναντίον του Καρπάθιου δραγουμάνου.
Ο «κύριος Μανωλακάκης» που γνώρισαν οι Bent δεν είναι άλλος από τον Εμμανουήλ Μανωλακάκη, τον συγγραφέα των Καρπαθιακών (1896). Ο Εμμανουήλ Μανωλακάκης (εικ. 1) γεννήθηκε το 1830 και πέθανε στις 17 Μαρτίου 1900 από καρδιακή προσβολή. Παντρεύτηκε την Καλλιόπη Νικόλα και απέκτησαν 11 παιδιά. Καταγόταν από τη Βολάδα και στα τέλη του 19ου αιώνα εγκαταστάθηκε στα Πηγάδια, όπου διετέλεσε δήμαρχος. Είχε ελληνική υπηκοότητα και διορίστηκε το 1877, σύμφωνα με τη μαρτυρία του δεύτερου γιου του Γεωργίου, προξενικός πράκτορας της Ελλάδας στην Κάρπαθο. Ο Μανωλακάκης στα Καρπαθιακά του αναφέρει τον Bent δύο φορές, περιγράφοντάς τον ως «σοφό» και «αρχαιοδίφη».
Η Ευφροσύνη Μανωλακάκη (η Virginia την αναφέρει ως Σωφροσύνη Μανωλακάκη) ήταν το τέταρτο παιδί του Εμμανουήλ Μανωλακάκη και η τρίτη από τις κόρες του. Γεννήθηκε το 1868 και πέθανε το 1936. Στη λίστα των συνδρομητών των Καρπαθιακών του πατέρα της, μόνο αυτή εμφανίζεται να ζει στο Απέρι (εικ. 2). Ο δεύτερος γιος του, ο Γεώργιος (εικ. 3), διετέλεσε δήμαρχος Πηγαδιών κατά τη διάρκεια της ιταλικής κατοχής (1923-1933), επαληθεύοντας την πρόβλεψη της Virginia πως τα παιδιά του Μανωλακάκη θα πρωταγωνιστήσουν στα τοπικά πολιτικά δρώμενα.
Ο δεύτερος φίλος των Bent στην Κάρπαθο ήταν ο «κ. Κουμπής».
Ούτε η Virginia ούτε ο Theodore αναφέρουν το μικρό του όνομα. Ο Theodore μας πληροφορεί ότι ήταν ηλικιωμένος και πολύ ομιλητικός, και ότι από τους τρεις φίλους τους, μόνο αυτός τους υποδέχτηκε τελευταίος, λόγω ενός οικογενειακού ζητήματος.
Η Virginia αναφέρει ότι στις 21 Μαρτίου 1885 κατέβηκαν στο Απέρι, συνάντησαν τον «κ. Κουμπή» και στη συνέχεια τους συνόδευσε στο σπίτι τους στη Βολάδα. Πρόκειται για τον ναυτοδιδάσκαλο Μελέτιο Κουμπή, ο οποίος καταγόταν από τα Μέγαρα, βρέθηκε κατόπιν στην Κάρπαθο, ερωτεύτηκε τη Φωτεινή Φωκά, τη μεγαλύτερη κόρη του Ιωάννη Φωκά, σχολάρχη και δημάρχου του Απερίου, και εγκαταστάθηκε στο χωριό στα μέσα του 19ου αιώνα. Απέκτησε τρία παιδιά μαζί της, την Καλλιόπη, τον Γιαννάκη και τον Παναγιώτη.
Ο Bent αναφέρει ότι τη χρονιά που επισκέφθηκαν την Κάρπαθο, ο Κουμπής ήταν ηλικιωμένος. Πιθανότατα απεβίωσε το 1908 ή το 1909, επειδή από τότε το όνομά του δεν εμφανίζεται στα φορολογικά κατάστιχα της κοινότητας του Απερίου, αλλά εκείνο της χήρας του. Ο γιος που αναφέρει ο Theodore ως πρόσφατα νυμφευμένο είναι ο Γιαννάκης. Ο Παναγιώτης (1869-1928) δεν παντρεύτηκε ποτέ, αλλά η ιστορία τον κατέγραψε ως έναν από τους καλύτερους καπετάνιους της Καρπάθου. Εγγονός του Μελετίου Κουμπή και γιος της κόρης του Καλλιόπης ήταν ο Καρπάθιος ήρωας πιλότος Παναγιώτης Ορφανίδης, ο οποίος σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια του ελληνοϊταλικού πολέμου.
Ο τελευταίος Καρπάθιος φίλος των Bent έχει το όνομα «κ. Φραγκίσκος Σακελλαρίδης». Η Virginia προφέρει και γράφει το επώνυμό του ως «Σακολαρίδης». Από τα τρία άτομα που αναφέρονται, η Virginia αναφέρει το όνομα (Φραγκίσκος) μόνο σε σχέση με τον κ. Σακελλαρίδη. Αντίθετα, ο Theodore τον αναφέρει πάντα ως «ο δραγουμάνος».
Φτάνοντας για πρώτη φορά στη νότια Κάρπαθο, οι Bent διαμένουν δύο νύχτες στο σπίτι του στο Απέρι. Συμμετείχε σε εκδρομή στην Κυρά Παναγιά με τον αδελφό του, ενώ κατά την επιστροφή τους στη Βολάδα ο Φραγκίσκος τους συνόδευσε στο χωριό, προσφέροντάς τους καφέ στο καφενείο. Την πρώτη μέρα που πέρασε το ζεύγος στην Όλυμπο, βρήκαν τον Σακελλαρίδη να προεδρεύει της συνέλευσης του χωριού. Ο Theodore περιγράφει την πολύ φιλική σχέση που είχε ο Σακελλαρίδης με τον επίδοξο δολοφόνο του, ενώ μετά τη δολοφονία, όπου σκοτώθηκε λάθος άνθρωπος, ο Σακελλαρίδης φρουρούνταν πάντοτε από έναν Τούρκο στρατιώτη. Ο Φραγκίσκος (Φραγκιός) Σακελλαρίδης (1847-1923) διετέλεσε δήμαρχος Βολάδας και γραμματέας της Μητρόπολης Απερίου (εικ.4) και ήταν ο νεότερος γιος του Γεωργίου Σακελλαρίδη από το Απέρι και της Ερνιάς Ψαρουδάκη, κόρης του Κρητικού Γεωργίου Ψαρουδάκη που κατέφυγε στην Κάρπαθο κατά την επαναστατική περίοδο (1821-1830). Ο μεγαλύτερος γιος, Κωστής (1844-1905), μιλούσε και έγραφε άπταιστα την τουρκική γλώσσα, υπηρετώντας σε δικαστικές θέσεις (εικ.5).
Ο Φραγκίσκος παντρεύτηκε τη Ρηγοπούλα Καπετανάκη και απέκτησαν επτά παιδιά. Ο μεγαλύτερος γιος, ο Γεώργιος, ήταν γιατρός, ενώ ο δεύτερος, ο Χριστόφορος, ήταν δάσκαλος, γραμματέας της Ιεράς Μητροπόλεως Απερίου και συγγραφέας της διακήρυξης της Ένωσης της Καρπάθου με τη μητέρα Ελλάδα (7/10/1944). Γιος του Γεωργίου και ομώνυμος εγγονός του Φραγκίσκου ήταν ο Φραγκίσκος Σακελλαρίδης (1897-1965), ο γιατρός και λαμπρός επιστήμονας που αφιέρωσε τη ζωή του στον βωμό της υγείας των συντοπιτών του.
Το έτος 1905, όταν οι τουρκικές αρχές προσπάθησαν να καταπατήσουν ορισμένα προνόμια που είχαν παραχωρηθεί στα νησιά από την εποχή του Σουλτάνου Μαχμούτ Β’ (1808–1839), η Δημογεροντία της Καρπάθου διόρισε τον Φραγκίσκο Σακελλαρίδη ως πληρεξούσιο ενώπιον του Τούρκου κυβερνήτη της Ρόδου υποστηρίζοντας τα επιχειρήματα των νησιωτών για τη διατήρηση των προνομίων τους.
Σήμερα, το γήπεδο ποδοσφαίρου της Βολάδας φέρει το όνομά του από τον Φραγκίσκο Σακελλαρίδη (τον εγγονό του φίλου του Bent).
Στην Όλυμπο, οι Bent φιλοξενήθηκαν στο σπίτι του δασκάλου για την περίοδο του Πάσχα. Κανένας από τους δύο δεν αναφέρει το όνομά του. Μάλιστα, ο Theodore σε έτερο άρθρο του για την Κάρπαθο τον συγχέει με τον δάσκαλο του Μεσοχωρίου.
Από τη Virginia μαθαίνουμε ότι είχε δύο μικρές κόρες, τη «Μαρούκλα» (Μαρία) και την « Ειρηνώ» (Ειρήνη) και ότι ο δήμαρχος του χωριού, ο «Διάκο-Νικόλας», ήταν ο πεθερός του. Ο δάσκαλος που συναντά ο Theodore στο καφενείο και τελικά διαμένει στην οικία του στην Όλυμπο ήταν ο πρώτος «ελληνοδιδάσκαλος» του χωριού Νικίας Ιωάννου-Σπανός, ο οποίος ήταν ο πρώτος που οργάνωσε τα αρχεία της κοινότητας και συνέβαλε σημαντικά στη μόρφωση των νέων της Ολύμπου (εικ. 6). Ο Νικίας Ιωάννου-Σπανός γεννήθηκε στην Κάλυμνο γύρω στα 1837.
Το πραγματικό του επώνυμο ήταν Σπανός, ωστόσο έγινε γνωστός με το πατρώνυμό του (Ιωάννου). Ήρθε στην Κάρπαθο στις αρχές της δεκαετίας του 1860, όταν ο δήμαρχος της Ολύμπου Διάκο-Νικόλαος Διακογεωργίου βρέθηκε στο νησί της Καλύμνου για να βρει έναν κατάλληλο δάσκαλο για το χωριό του. Η καλή του τύχη τον οδηγεί στον Νικία Ιωάννου-Σπανό, τον οποίο προσλαμβάνει ως δάσκαλο. Ο Νικίας, γύρω στο 1876, θα νυμφευτεί μια από τις κόρες του Διάκου-Νικόλα, τη μικρότερη, τη Μαγκαφούλα, και θα αποκτήσουν έξι παιδιά, τον Ιωάννη, τον Νικόλαο, τον Γεώργιο, τη Μαρούκλα, τη Ρηνιώ και την Ευαγγελία.
Οι δύο μεγαλύτερες κόρες αναφέρονται από τη Virginia. Η φήμη του εξαπλώθηκε σε όλη την Κάρπαθο και εκτός από την Όλυμπο, δίδαξε στο Απέρι (1870, 1885-1888), στις Μενετές, στην Κάσο, στη Ρόδο και στην Κω. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του έζησε στο Διαφάνι, όπου πέθανε και τάφηκε την άνοιξη του 1923 σε ηλικία 85-86 ετών.
Η οικογενειακή του παράδοση αναφέρει ότι τα τελευταία του λόγια ήταν ότι πέθαινε χωρίς να προλάβει να δει ελεύθερα τα Δωδεκάνησα.
Οι Bent γνώρισαν και άλλους κατοίκους της Καρπάθου με τους οποίους είχαν φιλικές (ή μη φιλικές) σχέσεις. Συνάντησαν, φυσικά, τον Τούρκο κυβερνήτη του νησιού (τον καϊμακάμη) και τον έξυπνο γραμματέα του Χασάν Εφέντη (εικ. 1). Στο χωριό Σπηλιές (Πηλές) συνάντησαν την κυρία Χρυσάνθη ή Χρυσάνθεμου. Στην Αρκάσα, τις Μενετές και το Μεσοχώρι φιλοξενήθηκαν από ντόπιους. Τέλος, στο Διαφάνι, φιλοξενήθηκαν για πέντε νύχτες στο σπίτι του Πρωτόπαπα.
Δυστυχώς, οι Bent δίνουν λίγες λεπτομέρειες για αυτά τα πρόσωπα, καθιστώντας σχεδόν αδύνατη την ταυτοποίησή τους σήμερα. Μόνο για τον τελευταίο, τον Πρωτόπαπα, είναι γνωστό ότι η οικογένειά του κατείχε την εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής στο Διάφανι. Στις 9 Φεβρουαρίου 1948, ένας ισχυρός σεισμός, μεγέθους 7 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ, συγκλόνισε την Κάρπαθο και οι οικισμοί του νησιού υπέστησαν σοβαρές ζημιές – η παλιά εκκλησία του Διαφανίου κατέρρευσε και η σύγχρονη εκκλησία ανοικοδομήθηκε στη θέση της τη δεκαετία του 1960 (εικ. 7).
Όσο για τη δολοφονία στη Βολάδα, έχει ξεχαστεί προ πολλού από τη συλλογική μνήμη. Κανένας σύγχρονος Καρπάθιος συγγραφέας του φονικού δεν έχει αναφερθεί ποτέ σε αυτό. Ο Μανωλακάκης, ο ηθικός αυτουργός του εγκλήματος σύμφωνα με τους Bent, αντιθέτως γράφει ότι ο φόνος στο νησί είναι σχεδόν άγνωστος, και αν ποτέ συμβεί, οφείλεται σε λόγους έντονου διαπληκτισμού ή εκδίκησης. Ο Μιχαηλίδης-Νουάρος (1879-1954), αν και έζησε κοντά στα γεγονότα, δεν κάνει καμία αναφορά.
Υπάρχει μόνο η μαρτυρία του ζεύγους Bent για αυτό το γεγονός που συγκλόνισε την τοπική κοινότητα της Καρπάθου την άνοιξη του 1885. Από ιστορική άποψη, φυσικά, οι μαρτυρίες της Virginia και του Theodore χρειάζονται επαλήθευση κι από άλλες πηγές, αλλά λαμβάνοντας συνολικά υπόψη τις εκτενείς γραπτές μαρτυρίες των Bent για τα γεγονότα που βίωσαν κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στο νησί, οι αφηγήσεις τους αποδεικνύονται εξαιρετικά αξιόπιστες.
Πηγές
Κασσώτης Μ., Κουτελάκης Χ., (2017). Τα ντοκουμέντα μιλούν για την Κάρπαθο στα Χρόνια του Πολέμου, Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών Δωδεκανήσου, Σειρά Αυτοτελών Εκδόσεων, αρ. 32, Αθήνα.
Μακρής Μ., (2022). Στην Όλυμπο της Καρπάθου – Σελίδες της Ιστορίας και του Πολιτισμού της, Αδελφότητα Ολυμπιτών Καρπάθου Η Δήμητρα.
Μανωλακάκης Ε. (1896). Καρπαθιακά, Εν Αθήναις.
Χιώτης Μ., (2000). Οι ρίζες της γενιάς μας, Αθήνα.
Χιώτης Μ., (2013). Η τοπική αυτοδιοίκηση κατά τις περιόδους της Τουρκοκρατίας και Ιταλοκρατίας στην παλαιά πρωτεύουσα της Καρπάθου «Απέριον» 1796-1943, Αθήνα.
Χουβαρδάς Μ., (2023). Κάρπαθος. Στην κόχη του αρχιπελάγους, Θεσσαλονίκη.
Bent J.T., (1885). «The Islands of Telos and Karpathos», JHS, Vol.VI, 233-42.
Bent J.T., (1886). «On a far-off island», Blackwood’s Edinburgh Magazine, Vol. 139 (Feb), 233-44.
Bent J.T., (1886). «A Christening in Karpathos», Macmillian’s Magazine, Vol. 54 (May/Oct), 199-205. [Επανατυπωμένο στο Littell’s Living Age, Vol. 170 (1886), 437ff].
Brisch, G., (2006). The Travel Chronicles of Mrs J. Theodore Bent. Volume I: Greece and the Levantine Littoral. Archaeopress Publishing Ltd.
https://www.karpathianrevolution.gr/kapetan-panagiotis koubis/https://www.karpathianrevolution.gr/orfanidis-karpathos/
https://www.karpathos.net/wp-content/uploads/2014/06/karpathos-1944-A100.pdf
Πως ο γιατρός Φραγκίσκος Σακελλαρίδης έφερε στον κόσμο τον Ηλία Λογοθέτη
https://www.stinolympo.gr/index.php/el/h-olympos/istoria-arxailogia/7-2017-12-13-15-32-48.
Ο Μηνάς Χουβαρδάς κατάγεται από την Όλυμπο της Καρπάθου και είναι φιλόλογος καθηγητής στη Μέση εκπαίδευση. Σπούδασε στο Τµήµα Φιλολογίας του Πανεπιστηµίου Κρήτης από όπου συνέχισε τις µεταπτυχιακές του σπουδές στην κατεύθυνση της Αρχαίας Ιστορίας. Από το 2010 ως σήµερα έχει υπηρετήσει σε Γυµνάσια και Λύκεια της Δωδεκανήσου και της Αιτωλοακαρνανίας. Τα ιδιαίτερα ερευνητικά ενδιαφέροντά του επικεντρώνονται στην ιστορία των νησιών του Αιγαίου και τη νησιωτικότητα, στην ιστορία της χαρτογραφίας, στην ταξιδιωτική γραµµατεία και στα θέµατα τοπικής ιστορίας. Διαθέτει µια σειρά από δηµοσιευµένα ή υπό δηµοσίευση άρθρα για την αιγαιακή ιστορία.
