Στα Πηγάδια της Καρπάθου, το 1935, γεννήθηκε η Ζωή Σαμαρά. Ο πατέρας της, ο ράφτης Κωνσταντίνος Μαλαξός, καταγόταν από το Καστελλόριζο και η μητέρα της, Μαριγώ Λάμπρου, από το Όθος. Μεγάλωσε στον Κάβο, πάνω από το λιμάνι, σε έναν τόπο που απείχε πολύ από τα μεγάλα πανεπιστήμια και τα πνευματικά κέντρα στα οποία θα οδηγούσε αργότερα η πορεία της.
Κι αν χρειάζεται μια εικόνα για να καταλάβει κανείς πόσο μακριά έφτασε αυτή η διαδρομή, αρκεί να σταθεί για λίγο σε ένα βιβλίο που εκδόθηκε στο Παρίσι. Το 2005, οι εκδόσεις Honoré Champion, ένας από τους σημαντικούς γαλλικούς εκδοτικούς οίκους στον χώρο των ανθρωπιστικών επιστημών, κυκλοφόρησαν έναν τόμο 512 σελίδων αφιερωμένο στη Ζωή Σαμαρά:
Le verbe et la scène. Travaux sur la littérature et le théâtre en l’honneur de Zoé Samara.
Τριάντα δύο μελετητές συμμετείχαν στον τόμο, ο οποίος εντάχθηκε στη σειρά Colloques, Congrès, Conférences – Littérature comparée. Δεν ήταν, επομένως, μια απλή αναφορά σε μια Ελληνίδα ποιήτρια, αλλά ένας ολόκληρος επιστημονικός τόμος προς τιμήν μιας πανεπιστημιακού που είχε ήδη αποκτήσει θέση στον γαλλικό πνευματικό χώρο.
Και η ιστορία πίσω από αυτόν τον τόμο έχει ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον.
Το 1953 η Ζωή Σαμαρά αποφοίτησε με άριστα από το Γυμνάσιο Καρπάθου και συνέχισε τις σπουδές της στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η ακαδημαϊκή της πορεία, όμως, δεν έμεινε στην Ελλάδα. Βρέθηκε στη Νέα Υόρκη και στο Columbia University, όπου σπούδασε Ποιητική, Γαλλική και Συγκριτική Φιλολογία. Εκεί απέκτησε Bachelor of Science, Master of Arts και Doctor of Philosophy, εκπονώντας τη διδακτορική της διατριβή υπό την εποπτεία του σπουδαίου θεωρητικού της λογοτεχνίας Michael Riffaterre.
Η γαλλική λογοτεχνία έγινε σταδιακά ένας από τους βασικούς άξονες της επιστημονικής της ζωής. Δεν την προσέγγισε μόνο ως αντικείμενο πανεπιστημιακής διδασκαλίας, αλλά ως έναν ολόκληρο κόσμο ιδεών, κειμένων και θεατρικής σκέψης. Ανάμεσα στα πρόσωπα που μελέτησε ιδιαίτερα ήταν ο Michel de Montaigne. Το 1995 κυκλοφόρησε στο Παρίσι το Montaigne: Espace, voyage, écriture, ενώ ακολούθησε το 2001 το Lire les Essais de Montaigne.
Η παρουσία της στη Γαλλία είχε ήδη αρχίσει να γίνεται ορατή και πέρα από τα βιβλία. Το 2001 προσκλήθηκε στο Πανεπιστήμιο Stendhal – Grenoble 3, όπου έδωσε τη λεγόμενη conférence de prestige, με θέμα Le discours spéculaire ou Méduse revisitée. Συμμετείχε επίσης σε γαλλικούς επιστημονικούς και εκδοτικούς κύκλους, ενώ η σχέση της με τη γαλλική γραμματεία πέρασε και στην ποίησή της.
Ποιήματά της μεταφράστηκαν και δημοσιεύθηκαν στη Γαλλία. Το 1997, το περιοδικό Connaissance des Hommes φιλοξένησε επτά ποιήματά της σε γαλλική μετάφραση. Λίγα χρόνια αργότερα, η παρουσία της θα αποκτούσε ακόμη μεγαλύτερη συμβολική σημασία: το 2005 συμμετείχε στο μεγάλο αφιέρωμα της γαλλικής εφημερίδας Libération για τα εκατό χρόνια από τη γέννηση του Jean-Paul Sartre, με το κείμενο Une théorie philosophique de la théâtralité.
Μέσα σε αυτή τη διαδρομή πρέπει να διαβαστεί και ο τόμος του Honoré Champion. Δεν εμφανίστηκε από το πουθενά. Ήταν η κατάληξη μιας μακράς σχέσης με τη γαλλική σκέψη και τα γαλλικά γράμματα. Η Σαμαρά είχε πλέον διαμορφώσει μια παρουσία που ξεπερνούσε τα ελληνικά πανεπιστημιακά όρια: ποιήτρια, θεωρητικός της λογοτεχνίας και του θεάτρου, μελετήτρια της γαλλικής γραμματείας και πανεπιστημιακός.
Η πορεία της στην Ελλάδα υπήρξε εξίσου σημαντική. Δίδαξε Θεωρία της Λογοτεχνίας και του Θεάτρου στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, ενώ δίδαξε και στη Δραματική Σχολή του ΚΘΒΕ. Έγραψε ποίηση, δοκίμιο και κριτική, ασχολήθηκε με τη μετάφραση και διετέλεσε πρόεδρος της Εταιρίας Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης.
Κι έτσι, αν κοιτάξει κανείς ολόκληρη τη διαδρομή της, η απόσταση ανάμεσα στα Πηγάδια της Καρπάθου και στο Παρίσι αποκτά ένα διαφορετικό νόημα. Δεν είναι απλώς η απόσταση ενός νησιού από μια ευρωπαϊκή πρωτεύουσα. Είναι η διαδρομή ενός κοριτσιού που μεγάλωσε στον Κάβο, έφυγε για σπουδές, πέρασε από την Αθήνα και τη Νέα Υόρκη, μπήκε βαθιά στη θεωρία της λογοτεχνίας και του θεάτρου και τελικά βρέθηκε να τιμάται από τον γαλλικό ακαδημαϊκό κόσμο.
Και υπάρχει κάτι σχεδόν συμβολικό στον τίτλο του γαλλικού τόμου: «Το ρήμα και η σκηνή».
Το ρήμα — η ποίηση, η γραφή, η σκέψη.
Η σκηνή — το θέατρο, η ανθρώπινη παρουσία, ο διάλογος.
Ανάμεσά τους κινήθηκε ολόκληρη η πνευματική ζωή της Ζωής Σαμαρά.
Από την Κάρπαθο του 1935 έως το Παρίσι του 2005 και μέχρι σήμερα, η διαδρομή της δεν ήταν μια ευθεία γραμμή. Ήταν μια πορεία μέσα από γλώσσες, πανεπιστήμια, ποίηση, θέατρο και λογοτεχνία. Και το γεγονός ότι ένας παρισινός εκδοτικός οίκος αφιέρωσε 512 σελίδες στο έργο της αποτελεί ίσως ένα από τα πιο καθαρά τεκμήρια του αποτυπώματος που άφησε πολύ πέρα από τα ελληνικά σύνορα.
Μανώλης Δημελλάς
24.8.2026
Καρπαθιακά Νέα
