Ο Εμμανουήλ Ηλία Παπαμανώλης θα έπρεπε να έχει τιμηθεί περισσότερο. Όχι μόνο από τις Μενετές, αλλά από ολόκληρη την Κάρπαθο. Διότι υπήρξε ένας από τους ανθρώπους που δεν έμειναν θεατές στις κρίσιμες ώρες της Καρπαθιακής Επανάστασης του 1944. Πήρε θέση, πήρε όπλο και βρέθηκε στην πρώτη γραμμή.
Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία ενός τόπου που δεν χρειάζονται πολλά λόγια για να καταλάβει κανείς το βάρος τους. Μία από αυτές ήταν εκείνη η απογευματινή ώρα της 5ης Οκτωβρίου 1944, όταν στις Μενετές της Καρπάθου βρέθηκε απέναντι στους εξεγερμένους ο Ιταλός Διευθυντής της Αστυνομίας Καρπάθου και Κάσου, Enrico Penna.
Ανάμεσα στους ανθρώπους που πρωταγωνίστησαν σε εκείνη τη στιγμή ήταν ο Εμμανουήλ Η. Παπαμανώλης (1916-1993), ένας από τους πρωτεργάτες της Καρπαθιακής Επανάστασης. Ένοπλος που συμμετείχε στην εξέγερση και ήταν από εκείνους που εξέφραζαν την αποφασιστική και αμετακίνητη πλευρά του κινήματος.
Όταν το αυτοκίνητο του Penna, με λευκή σημαία, άρχισε να ανεβαίνει από τα Πηγάδια προς τις Μενετές, οι πυροβολισμοί γύρω του τον ανάγκασαν να προχωρήσει με δυσκολία. Όταν έφτασε στην πλατεία, βρέθηκε μπροστά σε ένα συγκεντρωμένο πλήθος και αμέσως συνελήφθη και αφοπλίστηκε. Επικεφαλής της ομάδας που τον συνέλαβε ήταν ο Παπαμανώλης.
Ο Penna οδηγήθηκε στον «Βράχο» της Παναγίας, εκεί όπου βρισκόταν η Επαναστατική Επιτροπή. Εκεί πλέον δεν υπήρχε περιθώριο παρερμηνειών. Η εξέγερση δεν ήταν μια μικρή τοπική αναταραχή. Ήταν ένα οργανωμένο κίνημα με ξεκάθαρη απαίτηση: την παράδοση της Καρπάθου από τους Ιταλούς στους ίδιους τους Καρπάθιους.
Και τότε έγινε ο χαρακτηριστικός διάλογος ανάμεσα στον Παπαμανώλη και τον Penna, στην ιταλική γλώσσα:
Παπαμανώλης: «Scedi giu perche sei prisioniero»
Penna: «Con il buono figlio mio! Voglio una decina»
Παπαμανώλης: «Cammina avanti, sei prisioniero!»
Λίγα λόγια, σε μια στιγμή μεγάλης έντασης.
Ο Penna, βλέποντας πλέον την πραγματική έκταση της εξέγερσης, πληροφορήθηκε ότι δεν θα κρατηθεί ως αιχμάλωτος. Θα αφεθεί ελεύθερος, με έναν συγκεκριμένο σκοπό: να μεταφέρει στην ιταλική διοίκηση το μήνυμα των επαναστατών. Η Κάρπαθος απαιτούσε την παράδοση. Και αν αυτή δεν γινόταν ειρηνικά, οι επαναστάτες ήταν αποφασισμένοι να την επιβάλουν.
Αυτό είναι ίσως και το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της στάσης του Παπαμανώλη. Η αποφασιστικότητα δεν σήμαινε απαραίτητα ανεξέλεγκτη βία. Ο έμπειρος αξιωματικός Penna, παρά τη θέση που κατείχε, έφυγε ζωντανός και ελεύθερος. Το μήνυμα όμως που κουβαλούσε πίσω στα Πηγάδια ήταν πολύ διαφορετικό από εκείνο με το οποίο είχε ξεκινήσει.
Ο Παπαμανώλης ανήκε στον στενό πυρήνα εκείνων των ανθρώπων που δεν περίμεναν απλώς να τελειώσει η ιταλική κατοχή. Ήθελαν να συμμετάσχουν ενεργά στην απελευθέρωση του νησιού.
Μαζί με τον Ευάγγελο Νικ. Αγγέλου και άλλους αποφασιστικούς μπροστάρηδες Επαναστάτες, εξέφραζε την πιο μαχητική πλευρά της εξέγερσης. Η παρουσία του στις Μενετές εκείνες τις ημέρες συνδέθηκε με τις επιχειρήσεις των επαναστατών, τις συλλήψεις και τον αφοπλισμό Ιταλών στρατιωτών και τις συνεχείς προσπάθειες να γίνει κατανοητό στην ιταλική πλευρά ότι η κατάσταση στην Κάρπαθο είχε αλλάξει οριστικά.
Οι Μενετές είχαν γίνει το κέντρο της εξέγερσης. Από εκεί ξεκινούσαν κινήσεις, μεταφέρονταν όπλα και πυρομαχικά και οργανώνονταν οι επόμενες ενέργειες.
Κι αν η ιστορία κρατά συνήθως τα μεγάλα γεγονότα, πίσω από αυτά υπήρχαν άνθρωποι. Νέοι Καρπάθιοι που πήραν όπλα, περίπολοι που κινήθηκαν μέσα στο νησί, άνθρωποι που έτρεξαν από χωριό σε χωριό, οικογένειες που περίμεναν με αγωνία να δουν πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα.
Ο Παπαμανώλης ήταν ένας από αυτούς που βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή.
Η σύλληψη του Penna στις Μενετές ήταν ένα από τα πιο χαρακτηριστικά επεισόδια της εξέγερσης. Συμβολίζει τη στιγμή κατά την οποία οι Καρπάθιοι έδειξαν στην ιταλική διοίκηση ότι η εξουσία της πάνω στο νησί είχε ουσιαστικά τελειώσει.
Και στο κέντρο αυτής της σκηνής βρέθηκε ένας Καρπάθιος Επαναστάτης.
Ο Εμμανουήλ Η. Παπαμανώλης έφυγε από τη ζωή το 1993. Έμεινε όμως στη συλλογική μνήμη των Μενετών και της Καρπάθου ως ένας από τους ανθρώπους που πήραν μέρος στην εξέγερση του Οκτωβρίου του 1944, όταν το νησί διεκδίκησε με όπλα και αποφασιστικότητα την ελευθερία του.
Στις 5 Οκτωβρίου, στον «Βράχο» της Παναγίας, ο Παπαμανώλης και οι συναγωνιστές του δεν είχαν απέναντί τους μόνο έναν Ιταλό αξιωματικό. Είχαν απέναντι τους μια ολόκληρη εξουσία.
Και εκείνη την ημέρα το μήνυμα ήταν ξεκάθαρο:
Η Κάρπαθος δεν ήταν πια διατεθειμένη να περιμένει.
Ας θυμηθούμε λοιπόν τον Εμμανουήλ Ηλία Παπαμανώλη.
Μανώλης Δημελλάς
19.8.2026
Καρπαθιακά Νέα
