«Υμπύ Τύραννος»: Η νέα θεατρική μετάφραση του νεανικού αριστουργήματος του Αλφρέντ Ζαρύ
Κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις Ηριδανός η ελληνική θεατρική μετάφραση της συμπατριώτισσας μας, κυρίας Ζωής Σαμαρά, του έργου «Υμπύ Τύραννος» του Alfred Jarry, ενός από τα πιο πρωτοποριακά και ανατρεπτικά κείμενα της παγκόσμιας δραματουργίας. Το εντυπωσιακό είναι ότι ο Ζαρύ συνέλαβε και παρουσίασε το έργο στη σκηνή του σχολείου του όταν ήταν μόλις δεκαπέντε ετών, προαναγγέλλοντας με το νεανικό του θάρρος πολλά από τα θεατρικά ρεύματα του 20ού αιώνα.
Η έκδοση συνοδεύεται από τον επίλογο της Μαρίζα Γαλάνη, η οποία φωτίζει τη μορφή του Υμπύ, ενός γκροτέσκου και αδίστακτου τυράννου που, μέσα από το χιούμορ, τη σάτιρα και την υπερβολή, αποκαλύπτει τις σκοτεινές όψεις της εξουσίας και της ανθρώπινης φύσης.
Στο εξώφυλλο της έκδοσης, επιλογή της Ζωής Σαμαρά, δεσπόζει ο πίνακας Ubu Imperator του Max Ernst, μια εικαστική απόδοση του θρυλικού αντιήρωα που συμπληρώνει ιδανικά το πνεύμα του έργου.
Ακολουθεί ο επίλογος της Μαρίζας Γαλάνη, ο οποίος αναδεικνύει τη διαχρονική σημασία του «Υμπύ Τυράννου» και τη θέση του στην ιστορία του σύγχρονου θεάτρου.
Μαρίζα Γαλάνη
Υμπύ Τύραννος, Επίλογος, Εκδόσεις Ηριδανός
ΥΜΠΥ, πέφτει επάνω του και τον αγκαλιάζει. Ω, ω! Σας αγαπώ πολύ, Μπορντούρα.
ΛΟΧΑΓΟΣ ΜΠΟΡΝΤΟΥΡΑΣ. Ε! Βρομάτε, Υμπύ. Δεν πλένεστε λοιπόν ποτέ;
ΥΜΠΥ. Σπανίως.
ΚΥΡΙΑ ΥΜΠΥ. Ποτέ!
( Σκηνή 4η)
Λοιπόν, αυτός είναι ο Bασιλιάς Yμπύ, ένα άπλαστο, άπλυστο και άπλυτο, στερημένο τεράστιο ζωόμορφο ον, ο αντίποδας του Γαργαντούα του Rabelais, ο γνωστός γίγαντας που φημίζεται για την καλή του την καρδιά. Αντιθέτως, οι περιγραφικές διδασκαλίες του Jarry, που αναφέρονται στην εμφάνιση και στην συμπεριφορά του Τέρατος-Yμπύ, οδηγούν την σκέψη μας στην ουτοπική εικόνα, στην Ειρήνη του Αριστοφάνη, στο τεράστιο και δύσοσμο Σκαθάρι, στην αδερφή ψυχή του Yμπύ, που ο ρόλος του είναι να υπακούει τον αφέντη του, να τρώει αχόρταγα και να γεμίζει τον τόπο ακαθαρσίες, όπως λειτουργεί κάθε ζώο που στερείται πνευματικής ικανότητας, σαν τον αντιήρωα του Jarry. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Max Ernst, στον πίνακα του Ubu Imperator ( 1923), απεικονίζει τον Τύραννο με τη μορφή ενός πτηνού.
Καθώς εξετάζουμε το σκίτσο του Yμπύ, χαραγμένο από τον ίδιο τον Jarry, διακρίνουμε μια ακατέργαστη μάζα, υποτίθεται ότι είναι το σώμα του Yμπύ, που έχει στη μέση ένα κυκλικό σχήμα, έναν πελώριο στόχο για βέλη, κοινώς, σαν να πρόκειται για το σχέδιο καταδίωξης του συγγραφέα για την εξαφάνιση του ζωόμορφου είδους, επικίνδυνο για την κοινωνία, όπως ο Τύραννος Υμπύ.
Το «Προικισμένο παιδί», όπως θα τον μετονόμαζε η Alice Miller, ο Jarry καταφέρνει να προσαρμοστεί στις αμείλικτες συνθήκες της κοινωνικής διαβίωσης και με το βλέμμα ενός παιδιού αποδεικνύει, όπως θα υποστήριζε ο Εdward Bond, τη δύναμη της εφηβικής φαντασίας στο θέατρο, καταδεικνύοντας ότι το θεατρικό κείμενο, μέσα από την οπτική πλευρά ενός εφήβου, υπακούει σε μια νεανική φαντασίωση, αγιάζει την ουσιαστική γνωστική της δύναμη στη διαμόρφωση της ψυχής, η οποία προς το παρόν ίσως δεν έχει ακόμη αποξενωθεί από την ενηλικίωση. Θα συμφωνούσε ίσως με την αντίληψη η Sandrine le Pors, ότι ο έφηβος Jarry θα μπορούσε να συνδέσει τον εαυτό του με μια απλοϊκή αντίληψη της ανηθικότητας, και να αποτελέσει την εναρκτήρια επαναστατική δύναμη ενάντια σε μια εσωστρεφή κοινωνία που εθελοτυφλεί και αρνείται να αντισταθεί ενάντια στη διαφθορά.
Αυτό το έργο αποκαλύπτει τη φύση του θεάτρου μέσα από τα μάτια ενός παιδιού-εφήβου και τη συνδέει με μια γενεαλογία του πρώιμου λόγου. Ο Jarry, όπως αργότερα παρατηρούμε και στον Ιonesco, επιδιώκει μέσα από το κωμικό να παρουσιάσει την τραγική μορφή της ανθρωπότητας. Εξετάζει με διαύγεια την αρνητική πλευρά των χαρακτήρων του έργου του και χρησιμοποιεί την ειρωνεία, επινοεί κωμικές λέξεις και φιγούρες ηρώων που θυμίζουν καρικατούρες για να προσελκύσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη-θεατή, μέσω του γέλιου. Όπως λέει και ο Ιονέσκο, «o ήρωας πρέπει να είναι τόσο κωμικός όσο και συγκινητικός, τόσο πονεμένος όσο και γελοίος.»
Μαρίζα Γαλάνη
Επίκουρη Καθηγήτρια
Ιστορίας και θεωρίας του Θεάτρου
Τμήμα Γαλλικής Φιλολογίας
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης
3.6.2026
Καρπαθιακά Νέα
