του Μανώλη Δημελλά
Κάθε καλοκαίρι στην Κάρπαθο μοιάζει να περνά όλο και πιο βιαστικά κάποιοι μου λένε αδιάφορα αλλά δε θέλω να το πιστέψω. Τα παιδιά και τα εγγόνια της ξενιτιάς επιστρέφουν για λίγες ημέρες στον τόπο των προγόνων τους. Αγκαλιάζουν συγγενείς, ανοίγουν τα παλιά σπίτια, περπατούν στα σοκάκια, ακούν ιστορίες που τις περισσότερες φορές δεν υπάρχουν γραμμένες σε κανένα βιβλίο. Ζουν για λίγο μέσα στις αναμνήσεις των μεγαλύτερων και ύστερα φεύγουν ξανά.
Μόνο που κάθε χρόνο οι φωνές που αφηγούνται αυτές τις ιστορίες λιγοστεύουν.
Οι γενιές που γνώρισαν την ιταλική κατοχή, τον πόλεμο, την πείνα, τη μετανάστευση, τα καΐκια της ξενιτιάς, τα λατομεία της Πεντέλης, τις οικοδομές της Αμερικής και της Αφρικής, αποχαιρετούν σιγά σιγά τη ζωή. Και μαζί τους χάνεται μια ανεκτίμητη προφορική ιστορία που δεν πρόκειται να ξαναγραφτεί.
Αναρωτιέται λοιπόν κανείς: είναι αρκετό να γεμίζει το καλοκαιρινό πρόγραμμα με μουσικές βραδιές, συναυλίες και πανηγύρια;
Φυσικά και όχι.
Ο πολιτισμός δεν είναι μόνο διασκέδαση. Είναι και μνήμη.
Και η μνήμη χρειάζεται φροντίδα.
Θα περίμενε κανείς από τον Δήμο Καρπάθου, την Περιφέρεια, το Επαρχείο, τους πολιτιστικούς συλλόγους και κάθε φορέα που οργανώνει εκδηλώσεις να αξιοποιήσουν το μοναδικό αυτό χρονικό παράθυρο, όταν το νησί γεμίζει κόσμο, για να φωτίσουν άγνωστες ή λιγότερο γνωστές σελίδες της ιστορίας του.
Γιατί δεν οργανώθηκε, για παράδειγμα, μια μεγάλη θερινή ιστορική εσπερίδα αφιερωμένη στην Επανάσταση της 5ης Οκτωβρίου 1944;
Μια επανάσταση που δεν αποτελεί μόνο ένα τοπικό ιστορικό γεγονός, αλλά μια από τις ελάχιστες οργανωμένες εξεγέρσεις στα Δωδεκάνησα, όταν οι Καρπάθιοι, αμέσως μετά την αποχώρηση των Γερμανών, ύψωσαν το ανάστημά τους απέναντι στους ένοπλους Ιταλούς, συγκρότησαν επαναστατική επιτροπή, συνέταξαν τη διακήρυξη της απελευθέρωσης και της Ένωσης με την Ελλάδα και πέτυχαν την παράδοση των κατοχικών δυνάμεων χωρίς αιματοχυσία. Η ιστορική αυτή πράξη οδήγησε στην άφιξη των Συμμαχικών Δυνάμεων και άνοιξε τον δρόμο για την ελευθερία του νησιού.
Κάποιος θα πει:
«Μα τον Οκτώβριο γίνονται κάθε χρόνο οι εκδηλώσεις.»
Βεβαίως γίνονται.
Είναι όμως οι καθιερωμένες επετειακές τελετές. Πολύτιμες, αλλά πλέον προβλέψιμες και κυρίως ανέμπνευστες. Συχνά αποκτούν μεγαλύτερη δημοσιότητα μόνο όταν συνοδεύονται από την παρουσία ενός Προέδρου της Δημοκρατίας ή κάποιου υψηλού προσκεκλημένου.
Η ιστορία όμως δεν πρέπει να θυμάται μόνο μία ημέρα τον χρόνο.
Πρέπει να συζητιέται, να ερευνάται, να παρουσιάζεται και να εμπνέει.
Και δεν είναι μόνο η Επανάσταση του 1944!
Πού είναι μια εκδήλωση αφιερωμένη στους θρυλικούς Καρπάθιους μάστορες και τους λατόμους;
Στους ανθρώπους που άφησαν τα χωριά τους για να κατεβούν στα σπλάχνα της Πεντέλης, της Πάρου και άλλων βουνών της Ελλάδας, σμιλεύοντας το μάρμαρο με τα χέρια τους. Σε εκείνους που έγραψαν ιστορία με την τέχνη και τη δύναμή τους, αλλά πολλοί άφησαν εκεί ακόμη και τα κόκαλά τους, θυσιάζοντας τη ζωή τους για ένα μεροκάματο και για να μπορέσουν να ζήσουν τις οικογένειές τους.
Πόσοι νέοι Καρπάθιοι γνωρίζουν σήμερα ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι;
Πόσοι γνωρίζουν ότι η Καρπάθικη ξενιτιά δεν ήταν μόνο η Αμερική και η Αυστραλία, αλλά και τα λατομεία, οι στοές, οι σκαλωσιές, τα καράβια και οι αμέτρητες προσωπικές θυσίες;
Αυτές οι ιστορίες δεν ζητούν μνημεία, αν και έπρεπε να είχαν!
Ζητούν να ειπωθούν.
Να ακουστούν από τους ίδιους τους πρωταγωνιστές όσο ακόμη βρίσκονται ανάμεσά μας.
Να καταγραφούν σε βίντεο, σε βιβλία, σε δημόσιες συζητήσεις.
Να γίνουν ντοκιμαντέρ.
Να μπουν στα σχολεία.
Γιατί σε λίγα χρόνια δεν θα υπάρχει κανείς να τις διηγηθεί από πρώτο χέρι.
Η Κάρπαθος διαθέτει πλούτο ιστορίας που ελάχιστοι τόποι μπορούν να επιδείξουν.
Δεν της λείπουν τα θέματα.
Της λείπει ίσως η απόφαση να τα αναδείξει όσο ακόμη υπάρχει χρόνος.
Αν πραγματικά θέλουμε ο πολιτισμός του τόπου να έχει βάθος και όχι μόνο εικόνα, τότε ας αξιοποιήσουμε το καλοκαίρι όχι μόνο για γιορτές, αλλά και για μνήμη.
Γιατί οι άνθρωποι φεύγουν.
Και όταν φύγουν, δεν θα υπάρχει δεύτερη ευκαιρία να τους ρωτήσουμε πώς γράφτηκε η ιστορία της Καρπάθου.
3.8.2026
Καρπαθιακά Νέα
