Από τις αρχές του 20ού αιώνα μέχρι σήμερα, η Κάρπαθος έχει φωτογραφηθεί από εκατοντάδες Καρπάθιους, Έλληνες και ξένους δημιουργούς. Κάποιοι φωτογράφισαν το νησί για λίγες ημέρες. Άλλοι επέστρεφαν για χρόνια. Άλλοι έμειναν στην Κάρπαθο και έκαναν τη φωτογραφία επάγγελμα. Το αποτέλεσμα είναι ένα μεγάλο, αλλά διάσπαρτο, φωτογραφικό αρχείο της καρπαθιακής ζωής.
του Μανώλη Δημελλά
Από τα σημαντικότερα πρώιμα φωτογραφικά αρχεία είναι εκείνο του Εμμανουήλ Κοντόπουλου, φωτογράφου που δραστηριοποιήθηκε στην Κάρπαθο περίπου από το 1900 έως το 1912.
Το αρχείο του περιλαμβάνει περίπου 160 γυάλινα αρνητικά. Οικογένειες, πορτρέτα, κοινωνικές συγκεντρώσεις, εκδρομές, καθημερινές εργασίες και σημαντικά γεγονότα αποτυπώθηκαν σε μια εποχή κατά την οποία η φωτογραφία ήταν μια δύσκολη και απαιτητική διαδικασία. Ανάμεσα στις γνωστές εικόνες του είναι και η φωτογραφία της Πρωτομαγιάς του 1907 στο Απέρι.
Οι γυάλινες πλάκες του Κοντόπουλου έχουν ιδιαίτερη αξία επειδή μας επιτρέπουν να δούμε πρόσωπα και καταστάσεις της Καρπάθου πριν από περισσότερα από εκατό χρόνια. Το αρχείο εντοπίστηκε πολλά χρόνια αργότερα και μέρος του διασώθηκε από τους απογόνους του. Είναι ένα από τα ελάχιστα οπτικά αρχεία που έχουμε για την κοινωνία της Καρπάθου στις αρχές του 20ού αιώνα. Η φωτογραφική δραστηριότητα συνεχίστηκε μέσα στις ίδιες τις καρπαθιακές κοινότητες.
Ο Θανάσης Τσιβγάς, γνωστός ως «Νίβρο», υπήρξε ένας από τους χαρακτηριστικούς παλιούς φωτογράφους του νησιού. Φωτογράφισε γάμους, αρραβώνες, βαφτίσεις, παρέες και ανθρώπους της καθημερινότητας.
Μαζί του καταγράφονται στην ιστορία της καρπαθιακής φωτογραφίας ο Κωστής Κωστής από τη Βωλάδα, τα αδέλφια Μάνος και Γιώργος Αναστασιάδης, ο Έντις Αλεξιάδης, ο Μάκης Μαυρολέων, ο Νικήτας Αλεξιάδης, ο Ηλίας Χριστοδούλου, ο Νίκος Φιλιππάκης, ο Γιώργος Φιλιππίδης, ο Ηλίας Λογοθέτης, η Σταματίνα Παπαγιάννη, ο Πωλ Βιττωρούλης, ο Μίμης Πανάρετος, η Καλλιόπη Μαλλόφτη και άλλοι αξιόλογοι φωτογράφοι, ας με συγχωρέσουν που δεν τους αναφέρω, οι οποίοι κατέγραψαν διαφορετικές περιόδους της ζωής του νησιού. Ξεχωριστό αφιέρωμα χρειάζεται να γίνει και στους συλλέκτες φωτογραφιών αφού και εκεί καταγράφουμε πολλούς παθιασμένους συμπατριώτες μας!
Η αξία αυτών των φωτογραφιών σήμερα είναι μεγαλύτερη από εκείνη που είχαν όταν τραβήχτηκαν. Μια φωτογραφία γάμου, για παράδειγμα, ήταν κάποτε απλώς η αναμνηστική φωτογραφία μιας οικογένειας. Σήμερα μπορεί να είναι το μοναδικό τεκμήριο για το πώς ντύνονταν οι άνθρωποι, ποιοι συμμετείχαν σε ένα γεγονός, πώς ήταν ένας δρόμος ή ένα σπίτι και ποια πρόσωπα υπήρχαν σε μια ολόκληρη γενιά.
Ας σταθούμε σε μια περίπτωση. Στο 1957, τότε ο Γιάννης Καστελλοριζιός επέστρεψε στην Κάρπαθο και άνοιξε φωτογραφείο στα Πηγάδια.
Από τον φακό του πέρασαν εκατοντάδες οικογένειες. Γάμοι, αρραβώνες, βαφτίσεις και κοινωνικές εκδηλώσεις δημιούργησαν ένα μεγάλο αρχείο της μεταπολεμικής Καρπάθου.
Η δουλειά του είναι χαρακτηριστική μιας εποχής κατά την οποία η επαγγελματική φωτογραφία είχε διαφορετική θέση στην κοινωνία. Για πολλές οικογένειες, η φωτογραφία του γάμου ή της βάφτισης ήταν μία από τις ελάχιστες επαγγελματικές εικόνες που θα κρατούσαν για πάντα! Η περίπτωση του Καστελλοριζιού αναδεικνύει ταυτόχρονα ένα σημαντικό πρόβλημα: πολλά από τα παλιά φωτογραφικά αρχεία της Καρπάθου δεν έχουν διασωθεί στο σύνολο τους.
Άλλα καταστράφηκαν, άλλα διασκορπίστηκαν και άλλα εξακολουθούν να βρίσκονται σε ιδιωτικά σπίτια, χωρίς ημερομηνίες και ονόματα.
Παράλληλα με τους ντόπιους φωτογράφους, η Κάρπαθος άρχισε να προσελκύει και ξένους δημιουργούς. Η ιδιαίτερη κοινωνική και πολιτιστική φυσιογνωμία του νησιού, τα χωριά, οι φορεσιές, τα πανηγύρια και η καθημερινότητα αποτέλεσαν αντικείμενο φωτογραφικής καταγραφής από Ευρωπαίους και Αμερικανούς φωτογράφους.
Η πιο γνωστή περίπτωση είναι ο Ελληνοαμερικανός Κωνσταντίνος Μάνος, ο οποίος φωτογράφισε την Κάρπαθο στις αρχές της δεκαετίας του 1960. Οι εικόνες του από το νησί και ιδιαίτερα από την Όλυμπο εντάχθηκαν αργότερα στο A Greek Portfolio.
Ο Μάνος ενδιαφέρθηκε περισσότερο για τους ανθρώπους και την καθημερινή ζωή παρά για την τουριστική εικόνα του τόπου. Τα παιδιά, οι γυναίκες, οι ηλικιωμένοι, τα πανηγύρια και οι οικογενειακές στιγμές αποτελούν βασικά στοιχεία της δουλειάς του.
Η Όλυμπος αποτελεί ξεχωριστό κεφάλαιο στην ιστορία της φωτογραφίας της Καρπάθου. Από τη δεκαετία του 1960 και μετά πέρασαν από το χωριό σημαντικοί φωτογράφοι από διαφορετικές χώρες.
Ο Josef Koudelka, ένας από τους σημαντικότερους Ευρωπαίους φωτογράφους του 20ού αιώνα, φωτογράφισε την Όλυμπο. Η παρουσία του αναφέρεται και από την ίδια την ιστοσελίδα του χωριού, μαζί με τον Κωνσταντίνο Μάνο και τον Γερμανό φωτογράφο Hans Sylvester.
Ο Koudelka έχει ιδιαίτερη θέση και στην ιστορία της ελληνικής φωτογραφίας. Ο Νίκος Κασέρης έχει αναφερθεί στη συνάντησή του με τον Koudelka στην Κάρπαθο το 1984 και στην επιρροή που άσκησε στη δική του φωτογραφική πορεία.
Ο Νίκος Οικονομόπουλος, μέλος του Magnum Photos, φωτογράφισε επίσης την Όλυμπο και την Αυλώνα, ιδιαίτερα σε σχέση με το Πάσχα και τις τοπικές τελετουργίες.
Στην Όλυμπο βρέθηκε το 1986 ο Γάλλος Georges Dussaud, ο οποίος φωτογράφισε, μεταξύ άλλων, τις γυναίκες του χωριού με τις παραδοσιακές φορεσιές τους κατά την περίοδο του Πάσχα.
Ο επίσης Γάλλος François Le Diascorn έχει στο αρχείο του φωτογραφίες από την Όλυμπο και τις πασχαλινές τελετουργίες.
Από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού ήρθε ο πολυβραβευμένος James L. Stanfield, φωτογράφος του National Geographic. Στο αρχείο του υπάρχουν φωτογραφίες από την Όλυμπο της δεκαετίας του 1980, μεταξύ άλλων από τις προετοιμασίες για το Πάσχα και την καθημερινότητα των κατοίκων.
Ο Ελβετός Wolfgang Bernauer επισκέφθηκε την Κάρπαθο το 1996 και πέρασε τη Μεγάλη Εβδομάδα και το Πάσχα στην Όλυμπο. Η εμπειρία αυτή αποτέλεσε την αφετηρία του μακροχρόνιου έργου του My Greek Village, μέσα από το οποίο φωτογράφισε παραδοσιακές κοινότητες σε ολόκληρη την Ελλάδα.
Στην πιο πρόσφατη περίοδο, ο Γιώργος Τατάκης έχει ασχοληθεί εκτενώς με την Όλυμπο και τις πασχαλινές παραδόσεις της, ενώ ο Ιταλός Stefano Torrione φωτογράφισε την Κάρπαθο στο διεθνές πρότζεκτ Sacred Bread, που εξετάζει τη σχέση του ψωμιού με την παράδοση και τη θρησκευτική ζωή.
Η Όλυμπος, επομένως, δεν υπήρξε απλώς ένα ακόμη σημείο της Κάρπαθου για τους φωτογράφους. Για πολλές δεκαετίες αποτέλεσε έναν από τους βασικούς τόπους όπου αναζητούσαν στοιχεία της παραδοσιακής ζωής.
Για παράδειγμα ο Νίκος Κασέρης ξεκίνησε να φωτογραφίζει την Όλυμπο το 1981 και συνέχισε για πολλές δεκαετίες. Η δουλειά του έχει ιδιαίτερη αξία επειδή καλύπτει μια μεγάλη χρονική περίοδο. Μέσα από τις φωτογραφίες του μπορεί κανείς να παρακολουθήσει αλλαγές στους ανθρώπους, στα σπίτια, στις δραστηριότητες και στον τρόπο ζωής. Μία εικόνα του, όπου μια γυναίκα αρμέγει μια κατσίκα ενώ μιλά στο κινητό της, είναι χαρακτηριστική αυτής της μετάβασης. Η παραδοσιακή καθημερινότητα και η σύγχρονη τεχνολογία συνυπάρχουν στην ίδια φωτογραφία.
Ιδιαίτερη αναφορά αξίζει στην Yvonne Bolzano, λόγω της μακράς σχέσης της με την Κάρπαθο.
Η πρώτη της επίσκεψη στο νησί χρονολογείται από το 1979 και έκτοτε φωτογράφισε σε διαφορετικές περιοχές της Καρπάθου, μεταξύ των οποίων η Όλυμπος, οι Μενετές και το Διαφάνι. Το υλικό της έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή καταγράφει ανθρώπους σε καθημερινές στιγμές και όχι μόνο σε οργανωμένες εκδηλώσεις.
Για έναν Καρπάθιο που κοιτάζει σήμερα αυτές τις εικόνες, η αξία τους είναι συχνά προσωπική. Ένα πρόσωπο που εμφανίζεται σε μια φωτογραφία μπορεί να είναι συγγενής, γείτονας ή γνωστός. Ένα παιδί μπορεί να είναι σήμερα ηλικιωμένος. Ένα σπίτι μπορεί να έχει αλλάξει ή να μην υπάρχει πλέον.
Η Bolzano φωτογράφισε μια Κάρπαθο που βρισκόταν ήδη σε διαδικασία αλλαγής και άφησε ένα σημαντικό οπτικό αρχείο αυτής της περιόδου. Η φωτογραφική παράδοση συνεχίζεται και από Καρπάθιους δημιουργούς.
Ο Μάνος Αναστασιάδης φωτογραφίζει την Όλυμπο από το 1972 μέχρι σήμερα, καταγράφοντας περισσότερες από πέντε δεκαετίες αλλαγών.
Ο Γιάννης Νταής συνεχίζει τη φωτογραφική και οπτικοακουστική καταγραφή της Ολύμπου με σύγχρονα μέσα, έχοντας παράλληλα πίσω του οικογενειακή παράδοση στη φωτογραφία.
Τι έχει απομείνει από όλα αυτά;
Η Κάρπαθος διαθέτει ένα φωτογραφικό υλικό που καλύπτει περισσότερο από έναν αιώνα.
Υπάρχουν οι γυάλινες πλάκες του Κοντόπουλου. Τα αρνητικά των παλιών φωτογράφων. Τα φωτογραφεία των Πηγαδίων. Τα οικογενειακά άλμπουμ. Οι φωτογραφίες των πανηγυριών. Τα αρχεία ανθρώπων που έφυγαν από την Κάρπαθο και κράτησαν μαζί τους τις εικόνες του τόπου.
Υπάρχουν επίσης οι φωτογραφίες των ξένων δημιουργών που έφεραν την Κάρπαθο σε διεθνείς εκθέσεις, βιβλία και φωτογραφικά αρχεία. Ενώ υπάρχει κι ένα απίστευτο αρχείο από εικόνες των μεταναστών στην Αμερική!
Αλλά το υλικό αυτό παραμένει διάσπαρτο.
Ένα μέρος βρίσκεται σε οργανωμένες συλλογές. Ένα άλλο σε ιδιωτικά αρχεία. Και ένα μέρος έχει ήδη χαθεί.
Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα της φωτογραφικής κληρονομιάς της Καρπάθου.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη πόσα αρνητικά, πόσες γυάλινες πλάκες και πόσες παλιές φωτογραφίες υπάρχουν σε σπίτια της Καρπάθου και της καρπαθιακής διασποράς.
Πολλές φορές δεν γνωρίζουμε ούτε ποιος φωτογράφισε μια εικόνα ούτε ποιοι είναι οι άνθρωποι που απεικονίζονται. Η καταγραφή, η ψηφιοποίηση και η τεκμηρίωση αυτού του υλικού θα μπορούσαν να δημιουργήσουν ένα ενιαίο αρχείο της φωτογραφικής ιστορίας του νησιού. Ένα αρχείο στο οποίο θα συνυπάρχουν οι γνωστοί διεθνείς φωτογράφοι με τους Καρπάθιους επαγγελματίες και ερασιτέχνες.
Γιατί η ιστορία της φωτογραφίας στην Κάρπαθο δεν είναι μόνο η ιστορία του Μάνου, του Koudelka, του Dussaud, του Stanfield, του Bernauer ή της Bolzano. Είναι και η ιστορία των ανθρώπων που φωτογραφήθηκαν από αυτούς, αλλά και εκείνων που κράτησαν μια φωτογραφική μηχανή και φωτογράφισαν τη δική τους οικογένεια, το χωριό τους και τη ζωή τους.
Από τον Κοντόπουλο των γυάλινων πλακών μέχρι τις σημερινές ψηφιακές εικόνες, η Κάρπαθος έχει αφήσει ένα φωτογραφικό αποτύπωμα που αξίζει να συγκεντρωθεί και να διασωθεί.
Η έρευνα αυτή έχει ακόμη πολύ δρόμο μπροστά της. Ίσως, μάλιστα, αυτό που χρειάζεται δεν είναι να αναζητήσουμε απαραιτήτως τη λέξη «Μουσείο», που σε κάποιους μπορεί να ακούγεται παλιά ή περιοριστική. Χρειάζεται ένας χώρος φωτογραφίας. Ένας ζωντανός χώρος μνήμης, έρευνας και τεκμηρίωσης, όπου θα μπορούν να συγκεντρώνονται, να ψηφιοποιούνται και να μελετώνται οι εικόνες της Καρπάθου.
Εκεί θα μπορούσαν να συναντηθούν οι γυάλινες πλάκες του Κοντόπουλου με τα αρνητικά των παλιών φωτογράφων, τα οικογενειακά άλμπουμ με τα φωτογραφεία των Πηγαδίων, οι εικόνες των μεγάλων ξένων δημιουργών με τις φωτογραφίες των Καρπαθίων που, χωρίς να το γνωρίζουν τότε, έγιναν οι ίδιοι ιστορικοί της εποχής τους.
Μια τέτοια προσπάθεια δεν είναι μια συλλογή παλιών φωτογραφιών. Μα η κιβωτός της καρπαθιακής μνήμης. Ένα αρχείο ανοιχτό στους ερευνητές, στους νέους ανθρώπους, στους επισκέπτες, αλλά κυρίως στους ίδιους τους Καρπάθιους, στην Κάρπαθο και στη διασπορά.
10.9.2026
Καρπαθιακά Νέα
