Ο Captain Pam Pay έμεινε στην ιστορία της Καρπάθου ως ο τελευταίος Εγγλέζος στρατιωτικός διοικητής του νησιού. Στις 31 Μαρτίου 1947, ακριβώς το μεσημέρι, ήταν εκείνος που παρέδωσε επίσημα την Κάρπαθο στον Έλληνα υπολοχαγό Παναγιώτη Ψωμόπουλο, μέσα σε μια πλατεία γεμάτη Καρπάθιους από όλα τα χωριά. Η αγγλική σημαία κατέβηκε και η ελληνική υψώθηκε μέσα στις επευφημίες του πλήθους.
γράφει ο Μανώλης Δημελλάς
Πίσω όμως από τον αξιωματικό της ιστορικής φωτογραφίας υπήρχε ένας άνθρωπος για τον οποίο εκείνες οι τελευταίες ημέρες της αγγλικής διοίκησης είχαν ένα βάρος που οι περισσότεροι Καρπάθιοι δεν μπορούσαν τότε να γνωρίζουν.
Ο Pam Pay ήταν ο Philip Anthony Mason Pay, με υπηρεσιακό αριθμό 278326. Η βρετανική London Gazette τον καταγράφει το 1943 ως 2nd Lieutenant στο Pioneer Corps.
Στην Κάρπαθο τον βλέπουμε ως λοχαγό, έναν αξιωματικό που είχε την ευθύνη της βρετανικής στρατιωτικής διοίκησης στο νησί. Ο ιστορικός Μανώλης Κασσώτης έχει διασώσει και τη φωτογραφία του Pay με τους υπαξιωματικούς George Tabbot και Roy Allwright, ενώ τον αναφέρει ρητά ως τον τελευταίο στρατιωτικό διοικητή της Καρπάθου.
Αλλά ο Κασσώτης έχει διασώσει και κάτι πολύ πιο ανθρώπινο. Τον μικρό Simon. Τον γιο του Pay.
Στην περίοδο της αγγλικής διοίκησης, στον χώρο ανάμεσα στο Διοικητήριο και το τότε ταχυδρομείο, οι Βρετανοί είχαν περιφράξει και διαμορφώσει μια παιδική χαρά για να παίζει ο Simon. Το σημείο αυτό καταγράφεται από τον Μανώλη Κασσώτη μέσα στην αφήγησή του για τον μεγάλο σεισμό του 1948.
Και εδώ η ιστορία αρχίζει να γίνεται σχεδόν απίστευτη.
Ο χώρος αυτός βρισκόταν δίπλα στο Διοικητήριο. Εκεί όπου περνούσαν καθημερινά οι αξιωματικοί, οι υπάλληλοι και οι Καρπάθιοι που είχαν τις υποθέσεις τους με τη βρετανική διοίκηση, υπήρχε ένας μικρός κόσμος φτιαγμένος για ένα παιδί.
Ο Simon ήταν μόλις δύο ετών.
Και μπορούμε να τον φανταστούμε όπως θα τον έβλεπαν οι άνθρωποι της εποχής: ένα μικρό αγόρι να παίζει στον περιφραγμένο χώρο, κάτω από το βλέμμα των ανθρώπων του Διοικητηρίου, χωρίς φυσικά να γνωρίζει τίποτε από όσα συνέβαιναν γύρω του.
Για την Κάρπαθο ήταν απλώς ο μικρός Simon, ο γιος του Εγγλέζου διοικητή.
Και ύστερα ήρθε η τραγωδία.
Στις 8 Μαρτίου 1947, ένα βρετανικό Douglas Dakota C.4 (C-47B) της 216 Squadron της RAF, με αριθμό KK122, συνετρίβη στην Ίσκια, στον κόλπο της Νάπολης. Το αεροσκάφος χτύπησε σε μεγάλο υψόμετρο στις πλαγιές του Monte Epomeo. Και οι 13 άνθρωποι που επέβαιναν σε αυτό σκοτώθηκαν.
Ανάμεσα στους νεκρούς ήταν:
Mrs Cicely Una Rossi Pay, 32 ετών.
Master Simon Pay, 2 ετών.
Η γυναίκα του Pay.
Και ο μικρός του γιος.
Έτσι, μέσα σε μια στιγμή, ο ανθόκηπος και η παιδική χαρά του Διοικητηρίου απέκτησαν μια άλλη, τραγική σημασία.
Ένας μικρός, περιποιημένος κόσμος δίπλα στο Διοικητήριο, από εκείνους τους χώρους που σήμερα δύσκολα μπορούμε να φανταστούμε μέσα στα Πηγάδια όπως τα γνωρίζουμε. Οι Ιταλοί είχαν φροντίσει τον χώρο με λουλούδια και δέντρα υπήρχαν ιβίσκοι, μπουκαμβίλιες, πικροδάφνες, πεύκα, κυπαρίσσια και ευκάλυπτοι, ένα πραγματικό καταπράσινο κομμάτι στο κέντρο του οικισμού.
Μετά την Ενσωμάτωση, ο ανθόκηπος πέρασε στη φροντίδα του Δημοτικού Σχολείου Πηγαδίων. Τα παιδιά αναλάμβαναν να τον περιποιούνται και, όπως θυμάται ο Ντίνος Καραξής, στα παρτέρια υπήρχαν τριανταφυλλιές, γαρυφαλιές, γεράνια και άλλα λουλούδια, αλλά και λαχανικά. Τα παιδιά έδεναν μάλιστα μαρούλια με φρέσκα κρεμμυδάκια και τα πουλούσαν στις γειτονιές, συγκεντρώνοντας χρήματα για σχολικά είδη συμμαθητών τους που τα είχαν ανάγκη.
Όμως πριν από όλα αυτά, στα χρόνια της αγγλικής διοίκησης, ο χώρος είχε συνδεθεί και με τον μικρό Simon Pay, τον γιο του τελευταίου Εγγλέζου στρατιωτικού διοικητή της Καρπάθου. Κι έτσι ο ανθόκηπος, που είχε ξεκινήσει ως ιταλικός κήπος, έγινε για λίγο μέρος της καθημερινότητας ενός μικρού αγοριού που έζησε στην Κάρπαθο.
Ο Μανώλης Κασσώτης, που έζησε ως παιδί εκείνη την εποχή και έχει καταγράψει με μοναδικό τρόπο τις μικρές εικόνες της παλιάς Καρπάθου, μας βοηθά να ξαναδούμε αυτόν τον χώρο όχι ως ένα απλό κομμάτι γης, αλλά ως έναν ζωντανό τόπο μνήμης. Ο ίδιος έχει καταγράψει και την πορεία του ανθόκηπου στα χρόνια που ακολούθησαν: από τον κήπο της ιταλικής περιόδου, στη φροντίδα των μαθητών και αργότερα στην παιδική χαρά, μέχρι τις μεταγενέστερες αλλαγές που αλλοίωσαν οριστικά τη μορφή του.
Και σήμερα, γνωρίζοντας τι συνέβη στον μικρό Simon, ο ανθόκηπος αποκτά μια παράξενη συγκίνηση.
Εκεί όπου κάποτε υπήρχαν λουλούδια, δέντρα και παιδικές φωνές, έπαιζε το παιδί του Εγγλέζου διοικητή.
Λίγες εβδομάδες αργότερα, ο Simon θα ήταν νεκρός στην Ίσκια.
Ο ανθόκηπος όμως έμεινε. Και μαζί του έμεινε, χωρίς να το ξέρει κανείς τότε, ένα μικρό κομμάτι από την οικογένεια του Pam Pay στην Κάρπαθο.
Εκεί έπαιζε ο μικρούλης Simon. Και ο Simon δεν θα επέστρεφε ποτέ στην Κάρπαθο.
Δεν ξέρουμε τι ακριβώς συνέβη όταν ο Pay πληροφορήθηκε την τραγωδία. Δεν έχουμε το δικαίωμα να συμπληρώσουμε τη σιωπή του με φανταστικούς διαλόγους ή λόγια που δεν καταγράφηκαν.
Ξέρουμε όμως ότι, σύμφωνα με την αφήγηση που διασώζεται στο βιβλίο που αποτέλεσε την αφορμή για την έρευνά μας, ο Pay είχε πάει στην Αθήνα για να αποχαιρετήσει τη γυναίκα και το παιδί του πριν αναχωρήσουν για την Αγγλία και ότι στις 13 Μαρτίου επέστρεψε στην Κάρπαθο.
Και τότε μπορούμε μόνο να κοιτάξουμε τις ημερομηνίες.
8 Μαρτίου: Ίσκια.
13 Μαρτίου: επιστροφή στην Κάρπαθο.
31 Μαρτίου: παράδοση του νησιού στην Ελλάδα.
Μόλις δεκαοκτώ ημέρες.
Δεκαοκτώ ημέρες από την επιστροφή του Pay μέχρι τη στιγμή που θα στεκόταν απέναντι στον Παναγιώτη Ψωμόπουλο για να παραδώσει την Κάρπαθο.
Ο Μανώλης Κασσώτης μας δίνει μια ακόμη μια εικόνα που σήμερα αποκτά ιδιαίτερη δύναμη. Τον επόμενο χρόνο, όταν χτύπησε την Κάρπαθο ο μεγάλος σεισμός του 1948, ένα παιδί από την οικογένειά του βρέθηκε μαζί με ένα συνομήλικο πάνω σε έναν τοίχο στην ανατολική πλευρά του Διοικητηρίου. Ήταν στον χώρο που κατά την αγγλική διοίκηση είχε διαμορφωθεί ως παιδική χαρά για τον Simon. Η παιδική χαρά είχε μείνει.
Το παιδί για το οποίο είχε φτιαχτεί όχι. Και αυτή ίσως είναι η πιο δυνατή εικόνα ολόκληρης της ιστορίας.
Ο Pam Pay, ο Εγγλέζος τελευταίος στρατιωτικός διοικητής, έμεινε στην Κάρπαθο για να ολοκληρώσει την αποστολή του. Η οικογένειά του όμως είχε χαθεί.
Στις 31 Μαρτίου, πάνω από δύο χιλιάδες Καρπάθιοι είχαν συγκεντρωθεί στην πλατεία του Διοικητηρίου. Τα κορίτσια με τις παραδοσιακές φορεσιές έραιναν με ροδοπέταλα την αγγλική σημαία καθώς κατέβαινε για τελευταία φορά και στη συνέχεια τη νέα ελληνική σημαία καθώς ανέβαινε στον ιστό.
Ο Pay ήταν εκεί. Ο άνθρωπος που παρέδιδε το νησί. Ο τελευταίος Εγγλέζος στρατιωτικός διοικητής της Καρπάθου.
Και μόλις τρεις εβδομάδες πριν είχε χάσει τη γυναίκα του και τον δίχρονο γιο του.
Ίσως γι’ αυτό, όταν σήμερα κοιτάζουμε τη φωτογραφία του Pay, αξίζει να μην βλέπουμε μόνο έναν Βρετανό αξιωματικό μιας περασμένης εποχής.
Να θυμόμαστε και τον άνθρωπο πίσω από τη στολή.
Και, λίγο πιο πέρα από το Διοικητήριο, να θυμόμαστε έναν μικρό χώρο που κάποτε είχε ζωή, γέλια και ένα παιδί.
Τον χώρο του Simon Pay.
Έναν μικρό ανθόκηπο που έμεινε στην Κάρπαθο, σαν ένα παράξενο αποτύπωμα μιας οικογένειας που έφυγε για την Αγγλία και δεν έφτασε ποτέ.
Και η ιστορία του Captain Pam Pay, χάρη και στις καταγραφές του ιστορικού Μανώλη Κασσώτη, αποκτά πλέον ένα διαφορετικό πρόσωπο.
Δεν είναι μόνο η ιστορία της τελευταίας αγγλικής σημαίας που κατέβηκε στην Κάρπαθο.
Είναι και η ιστορία ενός πατέρα που, λίγο πριν παραδώσει το νησί, είχε ήδη χάσει τα δύο πιο δικά του πρόσωπα.
Τη Cicely και τον μικρό Simon.
φωτογραφία Μανώλης Κασσώτης: Ο λοχαγός Pam Pay, τελευταίος στρατιωτικός διοικητής της Καρπάθου, με τους υπαξιωματικούς George Tabbot (αριστερά) και Roy Allwright. Captain Pam Pay, the last military commander of Karpathos, with NCOs George Tabbot (left) and Roy Allwright.
18.8.2026
Καρπαθιακά Νέα
