Την άνοιξη του 1943 η Κάρπαθος βρίσκεται βαθιά μέσα στον πόλεμο. Το νησί είναι ιταλικό στρατιωτικό προγεφύρωμα, ανάμεσα στη Ρόδο και την Κρήτη, με το αεροδρόμιο στα Αφιάρτη, πυροβολαρχίες, φυλάκια, παρατηρητήρια και περίπου τρεις χιλιάδες Ιταλούς στρατιωτικούς. Οι βομβαρδισμοί, η έλλειψη τροφίμων και η ολοένα μεγαλύτερη παρουσία των Συμμάχων στη Μεσόγειο έχουν αρχίσει να αλλάζουν το κλίμα. Οι Ιταλοί καταλαβαίνουν ότι ο πόλεμος δεν πηγαίνει όπως τους έλεγαν.
του Μανώλη Δημελλά
Μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα, την 1η Απριλίου 1943, φτάνει στην Κάρπαθο ο Francesco Imbriani. Δεν έρχεται ως ένας ακόμη αξιωματικός. Αναλαμβάνει τη στρατιωτική διοίκηση ολόκληρου του νησιού. Κάτω από τις διαταγές του βρίσκονται το τάγμα Siena, το τάγμα Regina, πυροβολαρχίες, αντιαεροπορικές μονάδες, μικρότερες στρατιωτικές υπηρεσίες, το προσωπικό του αεροδρομίου Αφιάρτη και η μικρή ναυτική βάση στο Τρίστομο. Συνολικά, περίπου 3.000 άνδρες.
Από την πρώτη στιγμή, ο Imbriani δεν βρίσκεται μπροστά σε ένα ακόμη στρατιωτικό καθήκον. Βρίσκεται πάνω σε ένα νησί που έχει γίνει κομμάτι μιας τεράστιας πολεμικής σκακιέρας. Από τα Αφιάρτη περνούν πληροφορίες για τις συμμαχικές πτήσεις. Το γερμανικό ραντάρ παρακολουθεί τα αεροπλάνα που ξεκινούν από την Αίγυπτο και κατευθύνονται προς τα πετρέλαια της Ρουμανίας. Στη θάλασσα, τα πλοία κινούνται ανάμεσα σε Ρόδο, Κάρπαθο και Κρήτη. Κάθε άφιξη, κάθε αναχώρηση, κάθε κίνηση στρατιωτών μπορεί να αποκτήσει ξαφνικά στρατηγική σημασία.
Ο Imbriani μένει στην Κάρπαθο τους επόμενους μήνες και βλέπει από κοντά την αλλαγή της ψυχολογίας των ανθρώπων του. Μετά το El Alamein και το Stalingrad, και ακόμη περισσότερο μετά την πτώση της Τυνησίας και την απόβαση των Συμμάχων στη Σικελία, το ηθικό των Ιταλών στρατιωτών αρχίζει να καταρρέει. Οι ειδήσεις που φτάνουν από τα μέτωπα δεν μοιάζουν πια με τις θριαμβευτικές ανακοινώσεις της προπαγάνδας. Η Κάρπαθος έχει μετατραπεί σε ένα απομονωμένο φυλάκιο ενός πολέμου που οι περισσότεροι Ιταλοί στρατιώτες δεν πιστεύουν πλέον ότι μπορούν να κερδίσουν.
Και τότε έρχεται η 8η Σεπτεμβρίου 1943.
Η είδηση της ανακωχής φτάνει στο νησί και μέσα σε μία νύχτα ο κόσμος του Imbriani αναποδογυρίζει. Οι Γερμανοί, μέχρι χθες σύμμαχοι, είναι πλέον ο νέος εχθρός. Στην Κάρπαθο έχουν ήδη αποβιβαστεί 800 Γερμανοί στρατιώτες. Ο Imbriani πρέπει να αποφασίσει τι θα κάνει με τους περίπου 2.500 Ιταλούς που βρίσκονται κάτω από τις διαταγές του.
Οι διαταγές από τη Ρόδο είναι σαφείς: να μην αρχίσουν εχθροπραξίες εναντίον των Γερμανών και, τελικά, να παραδοθούν τα όπλα. Στις 12 Σεπτεμβρίου η παράδοση γίνεται. Οι Ιταλοί στρατιώτες αφοπλίζονται. Η στρατιωτική δύναμη που διοικούσε ο Imbriani παύει ουσιαστικά να υπάρχει.
Και όμως, εδώ αρχίζει η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της ιστορίας του.
Ο Imbriani δεν αποσύρεται απλώς από τη σκηνή. Αντιλαμβάνεται ότι οι Γερμανοί έχουν πλέον τον έλεγχο και ότι οι Ιταλοί στρατιώτες του είναι απροστάτευτοι. Όσο οι Γερμανοί οργανώνουν τη μεταφορά των Ιταλών, εκείνος προσπαθεί να διατηρήσει κάποια δυνατότητα προστασίας και επικοινωνίας. Ταυτόχρονα, οι σχέσεις του με τους νέους κυρίαρχους του νησιού αρχίζουν να ψυχραίνονται.
Κάπου εκεί συναντιούνται δύο κόσμοι που υπό κανονικές συνθήκες δεν θα είχαν κανένα λόγο να συναντηθούν: ο Ιταλός συνταγματάρχης και οι Καρπάθιοι που δουλεύουν κρυφά για τους Συμμάχους.
Όταν ο Χριστόφορος Σακελλαρίδης και ο ιατρός Ιωάννης Οικονομίδης (Γιανναγας) αντιλαμβάνονται ότι οι σχέσεις του Imbriani με τους Γερμανούς δεν είναι καλές, τον ενημερώνουν για την παρουσία των Συμμάχων κατασκόπων στο νησί. Η απάντησή του είναι απρόσμενη. Προσφέρεται να βοηθήσει.
Ο συνταγματάρχης που μόλις έχει παραδώσει τα όπλα του αρχίζει τώρα έναν άλλον πόλεμο.
Δίνει στους ανθρώπους του μυστικού δικτύου χάρτες και πληροφορίες για τις γερμανικές οχυρώσεις. Δίνει βενζίνη για τη γεννήτρια που χρειάζεται ο ασύρματος. Προσφέρει τρόφιμα για τη συντήρηση των κατασκόπων. Δεν μπορεί πλέον να πολεμήσει τους Γερμανούς με το τάγμα του. Μπορεί όμως να τους δυσκολέψει με κάτι άλλο: με πληροφορίες.
Έτσι δημιουργείται μια αλυσίδα που μοιάζει βγαλμένη από κατασκοπευτική ταινία. Ο Imbriani συγκεντρώνει ή λαμβάνει πληροφορίες, ο Enrico Penna λειτουργεί ως κρίκος, στη συνέχεια οι πληροφορίες περνούν μέσω του Λογοθέτη Διακίδη και του Χριστόφορου Σακελλαρίδη, μέχρι να φτάσουν στον γιατρό Γιαννακα και από εκεί στους Συμμάχους. Παράλληλα, η Ιταλίδα δασκάλα Maria Teresa, που διατηρεί σχέση με Γερμανό αξιωματικό, αποτελεί μια απρόσμενη πηγή πληροφοριών για τις κινήσεις των Γερμανών.
Η Κάρπαθος έχει τώρα δύο πολέμους. Ο ένας φαίνεται στους δρόμους, στα φυλάκια και στις στρατιωτικές εγκαταστάσεις. Ο άλλος είναι αόρατος. Περνά από σπίτια, ψιθύρους, σημειώματα, χάρτες και ανθρώπους που πρέπει να εμπιστευθούν ο ένας τον άλλον χωρίς να ξέρουν αν κάποιος παρακολουθεί.
Ο Imbriani βρίσκεται στη μέση αυτής της ιστορίας. Και την ίδια στιγμή προσπαθεί να προστατεύσει τους δικούς του ανθρώπους. Οι Ιταλοί στρατιώτες που μέχρι πριν από λίγους μήνες υπάκουαν στις διαταγές του είναι πλέον αιχμάλωτοι που περιμένουν να φύγουν από την Κάρπαθο. Η κατάσταση γίνεται όλο και πιο επικίνδυνη. Η γερμανική παρουσία ενισχύεται και οι Ιταλοί καταλαβαίνουν ότι η παραμονή τους στο νησί δεν μπορεί να κρατήσει για πολύ.
Στις 9 Φεβρουαρίου 1944, η ιστορία του Imbriani στην Κάρπαθο τελειώνει απότομα. Οι Γερμανοί τον απομακρύνουν αεροπορικώς και τον στέλνουν στα Χανιά. Την ίδια ημέρα φτάνει στη Σούδα και γίνεται μάρτυρας της τραγωδίας του Petrella, του πλοίου που μεταφέρει Ιταλούς αιχμαλώτους.
Είναι σαν η μοίρα να τον ακολουθεί. Στην Κάρπαθο είχε προσπαθήσει να προστατεύσει τους Ιταλούς από τους Γερμανούς. Στην Κρήτη βλέπει τώρα εκατοντάδες από αυτούς να χάνονται στη θάλασσα. Ο Imbriani δεν θα ξεχάσει αυτό που είδε. Συγκεντρώνει μαρτυρίες και συντάσσει αναφορά για το ναυάγιο, μια αναφορά που αργότερα θα αποτελέσει σημαντικό ιστορικό τεκμήριο. Η σύγχρονη έρευνα του Πανεπιστημίου του Salento χρησιμοποιεί τη μαρτυρία του για την τραγωδία του Petrella.
Από την Κρήτη οδηγείται αιχμάλωτος στην Αθήνα και στις 13 Απριλίου 1944 φτάνει στο Küstrin. Εδώ ο συνταγματάρχης της Καρπάθου γίνεται αριθμός: 281258. Η ζωή του πλέον είναι αυτή του Ιταλού στρατιωτικού ομήρου. Οι συνθήκες είναι τόσο σκληρές ώστε, σύμφωνα με την αφήγηση της αιχμαλωσίας του, αναγκάζεται ακόμη και να πουλήσει τη βέρα του για να εξασφαλίσει τροφή.
Κι όμως, ακόμη και πίσω από τα συρματοπλέγματα δεν παύει να είναι διοικητής.
Στις 28 Απριλίου 1944, οι κρατούμενοι συγκεντρώνονται στο Block 1. Ο Imbriani μιλά στους συμπατριώτες του. Ο άνθρωπος που κρατά το ημερολόγιο τον θυμάται ως μια ξεχωριστή μορφή ανθρώπου και στρατιώτη, με το στήθος γεμάτο παράσημα. Ο άλλοτε διοικητής της Κάρπαθου έχει τώρα μπροστά του ένα ακροατήριο αιχμαλώτων.
Τον Ιούλιο συγκρούεται ξανά με τη γερμανική διοίκηση. Και την 1η Αυγούστου 1944 οι Γερμανοί τον καθαιρούν από τη διοίκηση του στρατοπέδου, επειδή διαμαρτυρήθηκε για τη μεταχείριση των κρατουμένων και για τις απειλές αντιποίνων εναντίον του άμαχου πληθυσμού. Οι Γερμανοί θεωρούν τη στάση του ένδειξη συμπάθειας προς τους Αγγλοαμερικανούς. Για τους συγκρατούμενούς του, όμως, είναι απλώς ένας άνθρωπος που «δεν μασούσε τα λόγια του».
Η διαδρομή της αιχμαλωσίας συνεχίζεται. Sandbostel, Versen, Meppen. Στις 5 Απριλίου 1945 οι Καναδοί απελευθερώνουν τους κρατουμένους στο Versen. Ο Imbriani έχει επιβιώσει.
Στις 2 Σεπτεμβρίου εγκαταλείπει τη Γερμανία. Στις 8 περνά τα σύνορα της Ιταλίας από το Brenner, στις 9 βρίσκεται στη Bologna και στις 28 Σεπτεμβρίου 1945 φτάνει στη Lecce. Η είδηση της απελευθέρωσής του είχε ήδη φτάσει στην οικογένειά του από τον Αύγουστο.
Εκεί θα σταματήσω την ιστορία. Όχι γιατί τελείωσε η ζωή του, αλλά γιατί εκεί τελειώνει, προς το παρόν, η τεκμηριωμένη διαδρομή που μπορούμε να ακολουθήσουμε με ασφάλεια.
Ο Francesco Imbriani έφυγε από την Κάρπαθο ως διοικητής ενός στρατού. Πέρασε από την Κρήτη ως μάρτυρας μιας τραγωδίας. Έγινε αριθμός σε γερμανικά στρατόπεδα. Και τελικά, στις 28 Σεπτεμβρίου 1945, ξαναπάτησε στη γη της πατρίδας του.
Κάποτε είχε διοικήσει ένα ολόκληρο νησί. Στην επιστροφή του δεν είχε πια ούτε νησί ούτε στρατό.
Το νησί, η Κάρπαθος, είχε Επαναστατήσει με ίδιες δυνάμεις και εκείνος κατάφερε να επιζήσει.
Πηγές
- Francesco Imbriani – αναφορά προς το Archivio dell’Ufficio Storico dello Stato Maggiore dell’Esercito, Roma, βασική πηγή για τη γερμανική κατοχή, την κατασκοπεία στην Κάρπαθο και τα γεγονότα μετά την ιταλική ανακωχή.
- K. Kogiopoulos, «Εδώ, στη φιλόξενη γη της Κω που χάθηκαν εχθροί και φίλοι», για την οργάνωση της ιταλικής φρουράς και τον Imbriani ως διοικητή της Scarpanto.
- Vittorio De Marco, Πανεπιστήμιο Salento, για την παρουσία του Imbriani στη Σούδα και τη μαρτυρία του για το Petrella.
- Μανώλης Κασσώτης, «Οι Ιταλοί στην Κάρπαθο και ο Francesco Imbriani», με βάση την αναφορά του Imbriani και τα ιταλικά αρχεία.
- Μανώλης Κασσώτης, «Κατασκοπεία στην Κάρπαθο στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο», για τη συνεργασία Imbriani–Penna–Διακίδη–Σακελλαρίδη–Γιαννακά και το συμμαχικό δίκτυο του νησιού.
- Ημερολόγιο Ιταλού Στρατιωτικού Ομήρου στο Kostrzyn, τα αποσπάσματα που παρέθεσες, για τις 28 Απριλίου, 20 Ιουλίου και 1 Αυγούστου 1944 και τη δράση του Imbriani στο στρατόπεδο.
- Archivio / τεκμήρια IMI, για το μητρώο 281258, το Stalag X B/Sandbostel και το Versen/Meppen και την απελευθέρωσή του στις 5 Απριλίου 1945.
19.8.2026
Καρπαθιακά Νέα
