Στις 24 Μαρτίου 1911, ένα γράμμα έφυγε από την Κάρπαθο με προορισμό το Hunkers της Πενσυλβάνιας. Πέρασε από τη Σύμη και τη Σμύρνη, διέσχισε τη Μεσόγειο και τον Ατλαντικό και έφτασε στην αμερικανική πολιτεία στις 10 Απριλίου. Δεν παραδόθηκε ποτέ. Μέσω του αμερικανικού Dead Letter Office πήρε τον δρόμο της επιστροφής και, μήνες αργότερα, γύρισε στην Κάρπαθο.
Μανώλης Δημελλάς
Το μικρό αυτό ταχυδρομικό τεκμήριο ανοίγει ένα παράθυρο σε δύο τόπους που, αν και χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, είχαν τότε κάτι κοινό: τη σκληρή καθημερινότητα των φτωχών ανθρώπων.
Στις αρχές του 20ού αιώνα η Κάρπαθος ήταν ένας φτωχός αγροτικός τόπος. Η ζωή στηριζόταν στη γη, στα ζώα και στη μικρή παραγωγή, ενώ οι περιορισμένες δυνατότητες απασχόλησης έσπρωχναν όλο και περισσότερους κατοίκους προς τη μετανάστευση.
Η Αμερική αποτελούσε ήδη έναν μακρινό αλλά πραγματικό δρόμο διαφυγής. Συγγενείς και συγχωριανοί έφευγαν, εγκαθίσταντο σε αμερικανικές κοινότητες και από εκεί διατηρούσαν την επικοινωνία με το νησί.
Hunkers και τα ανθρακωρυχεία
Το Hunkers βρισκόταν στη Westmoreland County, σε μια περιοχή όπου η ζωή ήταν δεμένη με τα ανθρακωρυχεία. Το 1910–1911 η περιοχή συγκλονιζόταν από μεγάλη απεργία περίπου 15.000 ανθρακωρύχων σε 65 ορυχεία, που διεκδικούσαν καλύτερους μισθούς και συνθήκες εργασίας.
Η ζωή των εργατών ήταν εξαιρετικά δύσκολη. Οι άνθρωποι κατέβαιναν καθημερινά στις στοές, αντιμετωπίζοντας καταρρεύσεις, εκρήξεις και τη διαρκή έκθεση στη σκόνη του άνθρακα, με σοβαρές συνέπειες για την υγεία τους.
Κατά τη διάρκεια της απεργίας, η κατάσταση έγινε ακόμη χειρότερη. Εργατικές οικογένειες εκδιώχθηκαν από εταιρικές κατοικίες και εκατοντάδες άνθρωποι πέρασαν τον χειμώνα σε πρόχειρους καταυλισμούς, αντιμετωπίζοντας πείνα και ασθένειες.
Δύο διαφορετικές φτώχειες
Η σύγκριση είναι εντυπωσιακή. Στην Κάρπαθο η φτώχεια είχε σχέση με τη γη, την περιορισμένη παραγωγή και την έλλειψη ευκαιριών. Στην Πενσυλβάνια ο εργάτης ζούσε μέσα σε μια βιομηχανία που παρήγαγε τεράστιο πλούτο, αλλά η δική του ζωή παρέμενε επισφαλής.
Στην Κάρπαθο ο άνθρωπος πάλευε με τη φτώχεια της γης. Στην Πενσυλβάνια με τη σκληρότητα της μηχανής και της στοάς.
Και για τους δύο, η μετανάστευση και η εργασία ήταν υπόθεση επιβίωσης.
Το γράμμα δεν έφτασε ποτέ στον παραλήπτη του. Η διεύθυνση δεν στάθηκε αρκετή για να το οδηγήσει στον προορισμό του και έτσι επέστρεψε εκεί από όπου ξεκίνησε. Σήμερα, οι σφραγίδες πάνω στον φάκελο καταγράφουν ένα ταξίδι που συνδέει την Κάρπαθο του 1911 με μια μικρή κοινότητα ανθρακωρύχων της Pennsylvania.
Δεν γνωρίζουμε ακόμη ποιος έγραψε το γράμμα και σε ποιον απευθυνόταν. Ξέρουμε όμως ότι κάποιος στην Κάρπαθο είχε, το 1911, έναν συγκεκριμένο λόγο να επικοινωνήσει με το μακρινό Hunkers. Και μόνο αυτό αρκεί για να μας θυμίσει πόσο νωρίς είχαν αρχίσει να απλώνονται τα καρπαθιανά ίχνη στην Αμερική.
Άραγε να ζούσε ο παραλήπτης του γράμματος; Υπήρχε μια αρρώστια που δεν είχε σχέση με τον νόστο. Ήταν η αρρώστια του ορυχείου. Στην αμερικανική ορολογία της εποχής συναντάμε τον όρο miners’ consumption — τη χρόνια πνευμονική πάθηση που συνδεόταν με την εισπνοή της ανθρακόσκονης.
Οι εργάτες περνούσαν ώρες μέσα σε σκοτεινές στοές και χώρους γεμάτους σκόνη, αναπνέοντας αέρα που σταδιακά κατέστρεφε τους πνεύμονές τους. Η πάθηση θα περιγραφόταν αργότερα με μεγαλύτερη ακρίβεια ως ανθράκωση ή ανθρακοπυριτίαση. Για πολλούς η ζημιά δεν τελείωνε όταν έβγαιναν από το ορυχείο, η αρρώστια τους ακολουθούσε για το υπόλοιπο της ζωής τους. Αυτά για κείνους που δεν πέθαιναν από κάποιο ατύχημα. Το 1911 οι θάνατοι μέσα στις υπόγειες στοές έφτασαν τους 1.840, ενώ μαζί με τα δυστυχήματα σε φρέατα και στην επιφάνεια ο αριθμός ήταν ακόμη μεγαλύτερος.
Το πρωτότυπο του γράμματος του 1911 δεν έχει εντοπιστεί σε δημόσια συλλογή. Η δημοσιευμένη εικόνα αφορά την πίσω όψη του φακέλου. (efo.gr) Ο σημερινός κάτοχος του πρωτοτύπου δεν αναφέρεται στον κατάλογο, επομένως δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα σε ποια ιδιωτική συλλογή βρίσκεται.
φωτογραφία: Ανθρακωρύχοι στην Pennsylvania, περίπου το 1911. Η σκληρή ζωή στα ορυχεία της εποχής του γράμματος από την Κάρπαθο. Φωτογραφία: Lewis Hine / Library of Congress.
25.8.2026
Καρπαθιακά Νέα
