Γράφει ο Μανώλης Δημελλάς
Στις αρχές του 20ού αιώνα, η Αθήνα υποδεχόταν κύματα εσωτερικών μεταναστών από κάθε γωνιά του ελληνισμού. Ανάμεσά τους και δεκάδες Καρπάθιοι, κυρίως από τις Μενετές, τη Βωλάδα, την Όλυμπο και άλλα χωριά του νησιού, που αναζητούσαν καλύτερες συνθήκες ζωής και εργασίας. Μακριά από την υπό ιταλική και προηγουμένως οθωμανική κυριαρχία Κάρπαθο, δημιούργησαν μια από τις πιο δραστήριες νησιωτικές παροικίες της πρωτεύουσας.
Το δημοσίευμα με τίτλο «Αι Καρπαθιακαί Παροικίαι της Ελλάδος», γραμμένο από τον Γιάννη Ν. Παραγυιό, αποτελεί ένα πολύτιμο ιστορικό τεκμήριο για την παρουσία των Καρπαθίων στην Αθήνα των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα. Μέσα από τις γραμμές του αναδύεται η εικόνα μιας κοινότητας εργατικής, δεμένης και βαθιά περήφανης για την καταγωγή της.
Οι Καρπάθιοι που εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα δεν ήταν εσωτερικοί μετανάστες από ένα ακριτικό νησί. Ήταν άνθρωποι που κουβάλησαν μαζί τους την παράδοση, την αλληλεγγύη και την εργατικότητα της Καρπάθου και κατάφεραν να αφήσουν έντονο αποτύπωμα στην οικονομική και κοινωνική ζωή της πρωτεύουσας.
Στου Ψυρρή της εποχής ήταν μια συνοικία εργατών, τεχνιτών και μικρεμπόρων. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον οι Καρπάθιοι κατάφεραν να δημιουργήσουν έναν μικρό αλλά ισχυρό πυρήνα, βασισμένο στην εμπιστοσύνη και την αλληλοϋποστήριξη.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνει το κείμενο στους Καρπάθιους λατόμους και εργολάβους. Πολλοί εργάστηκαν στα λατομεία της Πεντέλης κυρίως στην εταιρία ΜΑΡΜΟΡ και στη συνέχεια εξελίχθηκαν σε σημαντικούς επαγγελματίες της οικοδομής. Η φήμη τους για την τέχνη της πέτρας και την αξιοπιστία τους ήταν τόσο μεγάλη, ώστε θεωρούνταν από τους καλύτερους τεχνίτες της εποχής.
Ανάμεσα στα ονόματα που ξεχωρίζουν είναι οι:
Μ. Παχούλης, εργολάβος και τεχνικός με σημαντική δράση στην οικοδομή.
Εμμανουήλ Μανωλάκης, γνωστός για τη δραστηριότητά του στα λατομεία και στις κατασκευές.
Μανώλης Διακομιχάλης, ένας από τους εργολάβους που διακρίθηκαν στην Αθήνα της εποχής.
Οι Καρπάθιοι αυτοί εργάστηκαν σε μεγάλα έργα και συνέβαλαν ουσιαστικά στην ανοικοδόμηση της πρωτεύουσας, σε μια περίοδο που η Αθήνα μεταμορφωνόταν ραγδαία από μικρή πόλη σε σύγχρονη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα.
Η καρπαθιακή παροικία δεν περιορίστηκε μόνο στην επαγγελματική δραστηριότητα. Σημαντικό ρόλο έπαιξε ο Σύλλογος των Απανταχού Καρπαθίων, που λειτουργούσε ως φορέας συσπείρωσης, αλληλεγγύης και πολιτιστικής διατήρησης.
Στο δημοσίευμα καταγράφονται δεκάδες ονόματα επιφανών Καρπαθίων της Αθήνας, ανάμεσά τους:
Αντώνης Κύρκος
Γεώργιος Μιχαηλίδης
Γρηγόριος Βαρβέρης
Εμμανουήλ Μηνάς
Πέτρος Χατζημάρκος
Π. Μηλιάδης
Π. Γρηγοριάδης
Ι. Κυριαζής
Ι. Νικολαΐδης
Γ. Κυριακού
Μ. Κυριάκου
Ν. Νικολαΐδης
Α. Καρπαθάκης
Μ. Ιερομνήμων
Εμμ. Ναταράκης
Ι. Τρομπέτας
Γ. Χατζηιωάννου
Σπ. Γεωργιάδης
Ν. Γεωργής
Γ. Χατζημιχαήλ
Ι. Κασιώτης
Μ. Παπαμανώλης
Ν. Κυριαζής
Α. Μηνάς
Γ. Παχούλης
Π. Κιόσης
Τα ονόματα αυτά αντιπροσωπεύουν μια γενιά Καρπαθίων που συμμετείχε ενεργά στην οικονομική, κοινωνική και πνευματική ζωή της Αθήνας.
Ένα από τα πιο συγκινητικά στοιχεία που προκύπτουν από το κείμενο είναι το πνεύμα αλληλεγγύης της παροικίας. Οι παλαιότεροι βοηθούσαν τους νεοφερμένους να βρουν εργασία, στέγη και επαγγελματικές γνωριμίες. Το καφενείο, οι σύλλογοι και οι οικογενειακοί δεσμοί λειτουργούσαν ως ένα άτυπο δίκτυο κοινωνικής προστασίας.
Την ίδια στιγμή, οι Καρπάθιοι της Αθήνας δεν ξέχασαν ποτέ το νησί τους. Ενίσχυαν σχολεία και εκκλησίες, βοηθούσαν οικονομικά τις κοινότητες της Καρπάθου και συμμετείχαν σε κάθε προσπάθεια προόδου της ιδιαίτερης πατρίδας τους.
Κέντρο της καρπαθιακής ζωής υπήρξε το καφενείο ένος ακόμη θρύλου, του Βωλαδιώτη Μιλτιάδη Παπαμανώλη, στην Πλατεία Ηρώων του Ψυρρή. Εκεί συναντιούνταν οι συμπατριώτες, αντάλλασσαν νέα από το νησί, βοηθούσαν τους νεοφερμένους και σχεδίαζαν τις κοινές τους δράσεις. Από αυτόν τον πυρήνα γεννήθηκαν φιλίες, συνεργασίες και πρωτοβουλίες που έμελλε να αφήσουν αποτύπωμα στην κοινωνική ζωή της πρωτεύουσας.
Ανάμεσα στις μορφές που ξεχώρισαν μέσα από την παροικία ήταν ο Αντώνης Κ. Σκορδαράς, ένας Μενετιάτης που η ιστορία φαίνεται να τον αδίκησε αφήνοντάς τον σχεδόν άγνωστο στις νεότερες γενιές.
Ο “δαιμόνιος” Σκορδαράς δεν υπήρξε ένας απλός μετανάστης. Ήταν ένας από τους ανθρώπους που συνδύασαν την επαγγελματική επιτυχία με την κοινωνική δράση και την εθνική προσφορά. Εργολάβος μαρμάρων, συνδεδεμένος με τα λατομεία της Πεντέλης και του Διονύσου, υπήρξε το 1906 ο πρώτος πρόεδρος και ένας από τους ιδρυτές του σωματείου Μενεταρκασίων εργατών «Η Πρόοδος», ενός από τα πρώτα οργανωμένα σωματεία των Καρπαθίων στην Αττική.
Η ίδρυση του σωματείου δεν ήταν καθόλου τυχαία. Οι Καρπάθιοι είχαν ήδη αποκτήσει σημαντική παρουσία στα λατομεία της Πεντέλης. Η τέχνη της πέτρας, που πολλοί είχαν μάθει από μικρά παιδιά στο νησί, τους έκανε περιζήτητους τεχνίτες. Δημιουργήθηκε έτσι μια ισχυρή κοινότητα με κοινή καταγωγή, κοινά συμφέροντα και κοινό όραμα. Οι περισσότεροι διατηρούσαν ζωντανό τον πόθο της ένωσης της Καρπάθου με την Ελλάδα και παρακολουθούσαν με αγωνία τις εξελίξεις στα Δωδεκάνησα.
Η δράση του Σκορδαρά ξεπέρασε γρήγορα τα όρια της καρπαθιακής παροικίας. Στις 26 Φεβρουαρίου 1910 η υπογραφή του βρίσκεται σε ένα από τα σημαντικότερα έγγραφα της ελληνικής κοινωνικής ιστορίας: την ιδρυτική διακήρυξη του Εργατικού Κέντρου Αθήνας. Μαζί με τον Μετοχαράκη, τον Αθηναίο του Συνδικάτου Τυπογράφων και τον Ιωάννη Καρπάκη των μαρμαρογλυπτών, ο Καρπάθιος εργολάβος γίνεται ένας από τους τέσσερις ανθρώπους που βάζουν τα θεμέλια του κορυφαίου συνδικαλιστικού φορέα της χώρας.
Η παρουσία του δεν έμεινε χωρίς αντιδράσεις. Επειδή ήταν εργολάβος και όχι απλός εργάτης, βρέθηκε στο επίκεντρο μιας μεγάλης συζήτησης που απασχόλησε τα πρώτα χρόνια του ελληνικού εργατικού κινήματος: μπορούσαν εργοδότες και εργαζόμενοι να συνυπάρχουν στο ίδιο σωματείο; Παρά τις ενστάσεις που διατυπώθηκαν, οι Καρπάθιοι εργάτες της «Προόδου» στάθηκαν στο πλευρό του προέδρου τους, αποδεικνύοντας το κύρος που είχε αποκτήσει ανάμεσά τους.
Η ιστορία όμως επιφύλασσε για τον Σκορδαρά έναν ακόμη σημαντικότερο ρόλο!
Το φθινόπωρο του 1912, όταν ξέσπασε ο Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος, εγκατέλειψε τις επαγγελματικές του δραστηριότητες και κατατάχθηκε εθελοντικά στο σώμα των Γαριβαλδινών Ερυθροχιτώνων. Στο πλευρό του βρέθηκαν και άλλοι Καρπάθιοι, ανάμεσά τους ο Ανδρέας Γιαβάσης, ο Νικόλαος Ζαβόλας, ο Πατσουράκης και ο Πρωτόπαπας, ενώ η ηγετική φυσιογνωμία των Καρπαθίων εθελοντών ήταν ο γιατρός από τις Βωλάδες Βάσος Βέργης.
Οι Καρπάθιοι πολέμησαν στη Σιάτιστα, στο γεφύρι του Πασά και στον Ίσβολο, όμως η κορυφαία στιγμή ήρθε στη θρυλική Μάχη του Δρίσκου κοντά στα Ιωάννινα. Εκεί ο Σκορδαράς, ως υπολοχαγός πλέον, συμμετείχε στην επίθεση που οδήγησε στην κατάληψη του στρατηγικού υψώματος. Η μάχη ήταν σκληρή και αιματηρή. Τραυματίστηκαν ο γιατρός Βάσος Βέργης, ο ίδιος ο Σκορδαράς και ο στρατηγός Ρώμας, ενώ έπεσε νεκρός ο ποιητής και αγωνιστής Λορέντζος Μαβίλης.
Μετά τους πολέμους ο Αντώνης Σκορδαράς συνέχισε να υπηρετεί την κοινωνία από διαφορετικά μετερίζια. Αναφέρεται ως αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού, αρθρογραφεί για τα προβλήματα της Καρπάθου και ιδιαίτερα για την ακτοπλοϊκή της σύνδεση, ενώ το 1930 τον συναντάμε ως καθηγητή στη Σιβιτανίδειο Σχολή Τεχνών και Επαγγελμάτων. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1937, καταγράφεται ως επίτιμος πρόεδρος των Λατόμων Πεντέλης, αναγνώριση μιας ζωής αφιερωμένης στην εργασία και την προσφορά.
Ο Αντώνης Σκορδαράς στέκει ως μία από τις πιο ενδιαφέρουσες και αδικημένες μορφές της νεότερης καρπαθιακής ιστορίας. Ένας άνθρωπος που υπέγραψε την ίδρυση του Εργατικού Κέντρου Αθήνας, πολέμησε στο Δρίσκο, δίδαξε στις επόμενες γενιές την τέχνη της οικοδομής και παρέμεινε μέχρι το τέλος σύμβολο της καρπαθιακής παρουσίας στην Αθήνα.
Αξίζει να αναφέρουμε ότι δίπλα στους ανθρώπους της πέτρας και των λατομείων αναπτύχθηκε μια ακμαία κοινότητα επιστημόνων, εκπαιδευτικών και πνευματικών ανθρώπων, που συνέβαλε καθοριστικά στην πρόοδο τόσο της Αθήνας όσο και της ιδιαίτερης πατρίδας τους, της Καρπάθου.
14.6.2026
Καρπαθιακά Νέα
