Στις τελευταίες ημέρες του Σεπτεμβρίου 1944, η Κάρπαθος βρισκόταν σε ένα κρίσιμο μεταίχμιο. Οι Μενετές σε αναβρασμό ετοιμάζονται να κηρύξουν την Επανάσταση, σηματοδοτώντας την έναρξη της εξέγερσης κατά της γερμανικής κατοχής, ενώ σε ολόκληρο το νησί η κατάσταση οδηγούνταν προς την τελική αναμέτρηση.
γράφει ο Μανώλης Δημελλάς
Όμως οι Γερμανοί κάθε άλλο παρά διαλυμένοι ή ανήμποροι ήταν! Παρέμεναν πάνοπλοι και ετοιμοπόλεμοι, με οργανωμένες θέσεις άμυνας, πυροβόλα και σημαντική δύναμη πυρός. Και αυτό θα αποδεικνυόταν με τον πιο σκληρό τρόπο λίγες ημέρες πριν εγκαταλείψουν οριστικά την Κάρπαθο.
Τα Πηγάδια έγιναν τότε το θέατρο μιας από τις τελευταίες και σημαντικότερες πολεμικές αναμετρήσεις που γνώρισε το νησί. Τρία βρετανικά αντιτορπιλικά, τα LIDDESDALE, ZETLAND και BRECON, έφτασαν στα νερά της Καρπάθου και άνοιξαν πυρ εναντίον των γερμανικών θέσεων.
Στην εφημερίδα «Καρπαθιακή Γραμμή» του Ιανουαρίου–Φεβρουαρίου 2002 δημοσιεύθηκε συμμαχικό ανακοινωθέν, το οποίο παραθέτει ο Μανώλης Κασσώτης στο βιβλίο του Η Κάρπαθος στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Σύμφωνα με αυτό, στις 11 το πρωί της 29ης Σεπτεμβρίου 1944, τα τρία συμμαχικά αντιτορπιλικά εισήλθαν στον κόλπο των Πηγαδίων και άρχισαν να βάλλουν εναντίον των γερμανικών θέσεων.
Το ανακοινωθέν κάνει λόγο για 850 συνολικά βολές. Στην αντίληψη των αντιτορπιλικών υπέπεσαν, σύμφωνα με την ίδια αναφορά, μερικά καΐκια και, με την πρώτη ομοβροντία του LIDDESDALE, ένα από αυτά πήρε φωτιά. Μέσα σε περίπου δεκαπέντε λεπτά, αναφέρει το συμμαχικό κείμενο, η γερμανική άμυνα είχε καταρρεύσει.
Στη συνέχεια, το ZETLAND φέρεται να έβαλε εναντίον ενός γερμανικού οχυρού και να το ανατίναξε. Η μάχη, όμως, δεν ήταν μονόπλευρη. Οι γερμανικές παράκτιες πυροβολαρχίες ανταπέδωσαν τα πυρά και τα βρετανικά πλοία βρέθηκαν μέσα στην εμβέλεια των γερμανικών πυροβόλων.
Το σημαντικότερο στοιχείο του ανακοινωθέντος αφορά τις ανθρώπινες απώλειες: τα τρία αντιτορπιλικά είχαν συνολικά τέσσερις νεκρούς.
Η πληροφορία αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς μέχρι σήμερα οι περισσότερες αναφορές στην επίθεση στέκονται κυρίως στη δράση των πλοίων και στις ζημιές που προκλήθηκαν στις γερμανικές θέσεις, χωρίς να δίνουν τα ονόματα των τεσσάρων ανθρώπων που έχασαν τη ζωή τους.
Οι τρεις κυβερνήτες
Στις γέφυρες των τριών πλοίων βρίσκονταν Βρετανοί αξιωματικοί που είχαν την ευθύνη της επιχειρησιακής τους δράσης.
Το LIDDESDALE κυβερνούσε ο Lieutenant Cecil Julian Bateman, RN, το ZETLAND ο Lieutenant Christopher Robert Bax, RN, ενώ κυβερνήτης του BRECON ήταν ο Lieutenant Nigel Robert Harley Rodney, RN.
Ο ιστορικός της Καρπάθου Μανώλης Κασσώτης, ωστόσο, δεν αποδέχεται χωρίς επιφυλάξεις όλες τις λεπτομέρειες του συμμαχικού ανακοινωθέντος. Και οι παρατηρήσεις του είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες.
Πρώτα απ’ όλα, η αναφορά ότι τα αντιτορπιλικά εισήλθαν στον κόλπο «από τα δυτικά» δεν ανταποκρίνεται στη γεωγραφία της περιοχής, καθώς ο κόλπος των Πηγαδίων δεν έχει είσοδο από τη δυτική πλευρά.
Ερωτηματικά προκαλεί και ο αριθμός των 850 βολών. Τα πλοία διέθεταν πυροβόλα των 4 ιντσών και, όπως παρατηρεί ο Κασσώτης, εάν οι 850 βολές αφορούσαν αποκλειστικά τα συγκεκριμένα πυροβόλα, ο όγκος του πυρός θα ήταν τεράστιος για μια τόσο περιορισμένη περιοχή. Δεν αποκλείεται, επομένως, στον αριθμό να περιλαμβάνονταν και βολές μικρότερου διαμετρήματος ή να υπήρξε υπερβολή στην αρχική αναφορά.
Αμφισβητείται επίσης η παρουσία των καϊκιών. Σύμφωνα με τον Vogeler, που επικαλείται ο Κασσώτης, δεν υπήρχαν καΐκια στα Πηγάδια εκείνη την περίοδο.
Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η αναφορά στο οχυρό που υποτίθεται ότι ανατίναξε το ZETLAND. Ο Κασσώτης σημειώνει ότι είναι δύσκολο να εντοπιστεί ποια ακριβώς γερμανική οχύρωση ήταν αυτή. Από τα υπολείμματα των γερμανικών πυροβόλων που παρέμεναν στην περιοχή ήταν εμφανές, σύμφωνα με τις τοπικές παρατηρήσεις, ότι αυτά είχαν καταστραφεί από τους ίδιους τους Γερμανούς, καθώς τα υπολείμματα των πυροβόλων βρίσκονταν συγκεντρωμένα στο ίδιο σημείο.
28 ή 29 Σεπτεμβρίου;
Υπάρχει και ένα σημαντικό ιστοριογραφικό ζήτημα ως προς την ημερομηνία.
Οι βρετανικές ναυτικές χρονολογίες καταγράφουν την επιχείρηση των LIDDESDALE, ZETLAND και BRECON στην “Pegadio, Scarpanto”, στις 28 Σεπτεμβρίου 1944. Η καταγραφή του BRECON αναφέρει ρητά ότι στις 28 Σεπτεμβρίου πήρε μέρος στον βομβαρδισμό Πηγαδίων μαζί με τα LIDDESDALE και ZETLAND.
Από την άλλη πλευρά, το συμμαχικό ανακοινωθέν που δημοσιεύθηκε στην «Καρπαθιακή Γραμμή» και παρατίθεται από τον Κασσώτη αναφέρει 29 Σεπτεμβρίου, ώρα 11 το πρωί.
Επομένως, μέχρι να εντοπιστεί το αυθεντικό ημερολόγιο επιχειρήσεων των πλοίων ή το πρωτότυπο συμμαχικό σήμα, η αντίφαση αυτή πρέπει να παραμείνει καταγεγραμμένη. Δεν είναι σωστό να εξαφανίσουμε τη διαφορά των πηγών.
Πάνοπλοι μέχρι την τελευταία στιγμή
Και εδώ βρίσκεται ίσως το πιο σημαντικό συμπέρασμα της επίθεσης.
Οι Γερμανοί, λίγο πριν εγκαταλείψουν οριστικά την Κάρπαθο, δεν ήταν μια διαλυμένη φρουρά που απλώς περίμενε την ώρα της αποχώρησης. Ήταν πάνοπλοι και ετοιμοπόλεμοι.
Διέθεταν οργανωμένες θέσεις, παράκτια πυροβολεία και σημαντική δύναμη πυρός. Όταν τα τρία βρετανικά αντιτορπιλικά έφτασαν μπροστά στα Πηγάδια, οι γερμανικές πυροβολαρχίες ανταπέδωσαν τα πυρά και κατάφεραν να πλήξουν τα συμμαχικά πλοία.
Η αμερικανική πολεμική αναφορά κάνει συγκεκριμένα λόγο για τρία πλήγματα στο LIDDESDALE και απώλειες προσωπικού.
Αυτό δίνει μια διαφορετική εικόνα για τις τελευταίες ημέρες της γερμανικής κατοχής στην Κάρπαθο. Οι Μενετές σύντομα θα σήκωναν τη σημαία της Επανάστασης (5 Οκτωβρίου 1944) και η γερμανική αποχώρηση ήταν πλέον ζήτημα χρόνου, αλλά ο αντίπαλος που βρισκόταν ακόμη στα Πηγάδια παρέμενε ένας υπολογίσιμος και επικίνδυνος στρατιωτικός σχηματισμός.
Η μάχη των Πηγαδίων δεν ήταν επομένως ένας απλός τελευταίος βομβαρδισμός πριν από την απελευθέρωση. Ήταν μια πραγματική πολεμική αναμέτρηση, με πυρά από τη θάλασσα και την ξηρά, καταστροφές και ανθρώπινες απώλειες.
Και πίσω από τους αριθμούς —τα 850 βλήματα, τα τρία αντιτορπιλικά και τα γερμανικά πυροβόλα— υπάρχουν άνθρωποι.
Τέσσερις Βρετανοί έχασαν τη ζωή τους, σύμφωνα με το συμμαχικό ανακοινωθέν που διέσωσε ο Κασσώτης. Η ταυτοποίηση των τεσσάρων αυτών ανδρών παραμένει ένα από τα σημαντικότερα κομμάτια της έρευνας. Τα ονόματά τους θα δώσουν πρόσωπο σε εκείνους που σκοτώθηκαν στα νερά της Καρπάθου, λίγες μόλις ημέρες πριν η γερμανική σημαία κατέβει οριστικά από το νησί.
Τα LIDDESDALE και ZETLAND ήταν αντιτορπιλικά συνοδείας της κλάσης Hunt Type II του Royal Navy. Το LIDDESDALE είχε μήκος περίπου 85 μέτρα, εκτόπισμα περίπου 1.050 τόνους σε κανονικό φόρτο και περίπου 1.460 τόνους σε πλήρες φόρτο, ενώ μπορούσε να αναπτύξει ταχύτητα περίπου 27 κόμβων.
Το ZETLAND, επίσης Hunt Type II, είχε παρόμοιο μήκος και ταχύτητα και έφερε έξι πυροβόλα των 4 ιντσών σε τρεις δίδυμες βάσεις, μαζί με αντιαεροπορικό και ανθυποβρυχιακό οπλισμό.
Το BRECON, κλάσης Hunt Type IV, ήταν μεγαλύτερο, περίπου 90 μέτρα, με εκτόπισμα πάνω από 1.500 τόνους σε πλήρες φόρτο και ταχύτητα περίπου 26 κόμβων. Έφερε έξι πυροβόλα των 4 ιντσών, αντιαεροπορικά πυροβόλα, τορπιλοσωλήνες και ανθυποβρυχιακό εξοπλισμό.
Ήταν, επομένως, τρία σχετικά μικρά αλλά γρήγορα και ισχυρά οπλισμένα πολεμικά πλοία, σχεδιασμένα για συνοδεία, ανθυποβρυχιακό πόλεμο και υποστήριξη επιχειρήσεων.
Και απέναντί τους, στα Πηγάδια, υπήρχε ένας εχθρός που, μέχρι την τελευταία του ημέρα, παρέμενε πάνοπλος, οργανωμένος και ετοιμοπόλεμος.
Η Κάρπαθος βρισκόταν τότε λίγες μόλις ημέρες πριν από την απελευθέρωση. Στις Μενετές είχε ήδη ανάψει η σπίθα της Επανάστασης. Στα Πηγάδια, όμως, τα κανόνια μιλούσαν ακόμη. Και ίσως αυτή να ήταν η τελευταία μεγάλη μάχη που έδωσε η Κάρπαθος πριν ο πόλεμος τελειώσει για το νησί.
