ΜΗΝΑΣ ΑΛ. ΑΛΕΞΙΑΔΗΣ
ΠΑΡΟΙΜΙΑΚΟΣ ΚΑΙ ΓΝΩΜΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ
ΔΕΙΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΘΗΝΑΪΚΟ ΤΥΠΟ
Παλαιότερα με απασχόλησε το φαινόμενο της χρήσης του παροιμιακού και γνωμικού λόγου σε δημοσιογραφικά κείμενα καθημερινών και εβδομαδιαίων Αθηναϊκών εφημερίδων . Εκεί έδειξα ότι οι εφημερίδες ευρύτερης κυκλοφορίας, που εκδίδονται σε μεγάλες πόλεις, αποτελούν βασικές πηγές λαογραφικού υλικού και ότι η παροιμία είναι το μακροβιότερο είδος της λαϊκής λογοτεχνίας, «με την προοπτική μιας ακόμα πολύ μακράς επιβίωσης» .
Η σημερινή ανακοίνωση, η έρευνα της οποίας εστιάζεται σε παροιμιακά και γνωμικά κείμενα, όπως αυτά εκφέρονται από Έλληνες πολιτικούς και κοινοποιούνται επίσης μέσω του Αθηναϊκού Τύπου, έχει, νομίζω, μία επιπλέον ενδιαφέρουσα σημασία, καθώς η πολιτική έκφραση κατηγορήθηκε, κατά καιρούς, ως τυποποιημένη και, κατά συνέπεια, προβλέψιμη . Η πρόθεσή μου δεν είναι να αναθεωρήσω την παγιωμένη αυτή αντίληψη, αλλά να δείξω ότι ο παραδοσιακός λαϊκός λόγος (ειδικότερα η παροιμία, η παροιμιακή έκφραση, το γνωμικό) αποδεικνύει τον διαχρονικό δυναμισμό του, και, παρεμβαλλόμενος ακόμη και στο στερεότυπο πολιτικό ύφος, δίνει χρώμα και ζωηρότητα και με τη σημαντική ειδολογική ποικιλία του.
Θα ήθελα να παραθέσω εδώ και δύο σύγχρονες ρήσεις, που ειπώθηκαν από τους πολιτικούς ηγέτες Κωνσταντίνο Καραμανλή (1907-1999) και Ανδρέα Παπανδρέου (1919-1996), και οι οποίες εξελίχθηκαν κατόπιν σε παροιμιακές φράσεις: ο πρώτος, επιστρέφοντας από ταξίδι στο εξωτερικό το 1974, σε σχετική ερώτηση δημοσιογράφου, απάντησε «Έξω πάμε καλά!», ενώ ο δεύτερος στον προεκλογικό αγώνα του 1981, που εστόχευε στην πολιτική αλλαγή, διατύπωσε τη φράση «Εδώ και τώρα!», για την επικείμενη νέα διακυβέρνηση .
Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, εξ άλλου, που χρησιμοποιούσε πολύ παροιμίες στον πολιτικό του λόγο , σε μια επίσκεψη της Γενικής Γραμματέως του ΚΚΕ Αλέκας Παπαρήγα στο Προεδρικό Μέγαρο, το 1991, και αφού εκείνη τον ρώτησε για την υγεία του, της απάντησε, παρουσία δημοσιογράφων, ως εξής: – «Από υγεία καλά είμαι, κέφια δεν έχω», “αναφερόμενος προφανώς στην πολιτική κατάσταση της χώρας. Και συνέχισε:” –«Ως προς την υγεία, θα σας πω μια κινεζική παροιμία. “Αν από υγεία είσαι καλά, σε βαθμολογούν με έναν άσσο. Αν έχεις και χρήματα, σου βάζουν ένα μηδενικό πλάι στον άσσο και γίνεται δέκα. Αν έχεις και δόξα, σου βάζουν άλλο ένα μηδενικό και το κάνουν εκατό. Και αν έχεις και καλούς φίλους, με ένα ακόμη μηδενικό φτάνεις τον αριθμό χίλια. Αλλά άμα αφαιρέσεις τον άσσο, δηλαδή την υγεία, όλα τ’ άλλα είναι … μηδέν!”» .
Αναφέρω, επίσης, μια Ρωσική λαϊκή ρήση, που διατύπωσε ο Πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν, σε συνέντευξή του σε Έλληνα δημοσιογράφο, για θέματα τρομοκρατίας. Ολοκληρώνοντας τη συνέντευξη, ο Ρώσος πολιτικός ηγέτης, και αναφερόμενος σε τρομοκρατικές ενέργειες ανά τον κόσμο, είπε: «Αν δεν χτυπήσει ο κεραυνός, ο μουζίκος (χωρικός) δεν ξυπνά. Δυστυχώς, ο κεραυνός έπεσε σε όλους» .
Σημειώνω τέλος και την Κυπριακή παροιμία «Μεν σούζεις τα πόθκια σου πριν να καβαλιτζίψεις» (= δεν πρέπει να κουνάς τα πόδια σου πριν καβαλήσεις το άλογο), που είπε ο Κύπριος πολιτικός ηγέτης Γλαύκος Κληρίδης, απαντώντας σε συγχαρητήριες ευχές δημοσιογράφων, για την ένταξη της Μεγαλονήσου στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
* * *
Η μεγαλύτερη συχνότητα χρήσης παροιμιακού και γνωμικού λόγου διαπιστώνεται από βουλευτές του ΠΑΣΟΚ (65 αναφορές), της Νέας Δημοκρατίας (50), του Κ.Κ.Ε. (7) και του ΣΥ.ΡΙ.ΖΑ. (4), και του ΔΗ.Κ.ΚΙ. (3).
Ο πολιτικός με τη μεγαλύτερη έφεση στον παραδοσιακό λόγο είναι ο Στέλιος Παπαθεμελής (14 αναφορές)· ακολουθούν οι Ευάγγελος Βενιζέλος (9), Ντόρα Μπακογιάννη (7), Κώστας Καραμανλής (5), Προκόπης Παυλόπουλος, Κώστας Σκανδαλίδης (από 4), Μιλτιάδης Έβερτ, Γιάννης Καψής, Μανόλης Κεφαλογιάννης, Μιχάλης Λιάπης, Θεόδωρος Πάγκαλος, Αλέκα Παπαρήγα, Γιώργος Ρωμαίος, Γιώργος Σουφλιάς, Δημήτρης Τσοβόλας, Τηλέμαχος Χυτήρης (3), Νίκος Αθανασάκης, Μαριέττα Γιαννάκου, Άννα Διαμαντοπούλου, Απόστολος Κακλαμάνης, Δημήτρης Κουλουριάνος, Νίκος Κωνσταντόπουλος, Κώστας Λαλιώτης, Γιάννης Μαρίνος, Γιώργος Παπανδρέου, Κάρολος Παπούλιας (2), Θόδωρος Αναγνωστόπουλος, Σήφης Βαλυράκης, Ιωάννης Βαρβιτσιώτης, Λευτέρης Βερυβάκης, Γιώργος Βουλγαράκης, Γεράσιμος Γιακουμάτος, Ευάγγελος Γιαννόπουλος, Γιώργος Δασκαλάκης, Κώστας Γείτονας, Δημήτρης Γεωργακόπουλος, Ροδούλα Ζήση, Νίκος Κάκκαλος, Λιάνα Κανέλη, Ιωάννης Κεφαλογιάννης, Κίμων Κουλούρης, Μήτσος Κωστόπουλος, Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, Βασίλης Μιχαλολιάκος, Αντώνης Ντρέκος, Δημήτρης Παπαδημούλης, Μιχάλης Παπακωνσταντίνου, Γιάννος Παπαντωνίου, Γιάννης Πατάκης, Βύρων Πολύδωρας, Χρήστος Πρωτόπαπας, Δημήτρης Ρέππας, Θοδωρής Ρουσόπουλος, Κώστας Σημίτης, Μανόλης Σκουλάκης, Άρης Σπηλιωτόπουλος, Κώστας Τασούλας, Πάνος Τριγάζης, Κώστας Τσιπλάκης, Σάββας Τσιτουρίδης, Άκης Τσοχατζόπουλος, Άννα Ψαρούδα-Μπενάκη (1).
Από τις 129 περιπτώσεις που επισημάνθηκαν, οι 97 συγκαταλέγονται, σε μια πιο εξειδικευμένη διάκριση, στον παροιμιακό και οι 32 στον γνωμικό λόγο. Προσφιλή παροιμιακά κείμενα και γνωμικά με τις περισσότερες αναφορές είναι τα εξής: «Άλλαξε ο Μανωλιός και έβαλε τα ρούχα του αλλιώς» (7 αναφορές), «Φωνάζει ο κλέφτης, για να φοβηθεί ο νοικοκύρης» (6), «Έφτασε ο κόμπος στο χτένι» – «Ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα» – «Ένας κούκος δεν φέρνει την άνοιξη» (από 4), «Ο κόσμος το ’χει τούμπανο και εσείς κρυφό καμάρι» – «Όπου ακούς πολλά κεράσια, κράτα και μικρό καλάθι» (3).
Αρκετές παροιμίες που εκφέρονται από τους Έλληνες πολιτικούς, έχουν χαρακτήρα παραινετικό, με σκοπό να επιστήσουν την προσοχή για πιθανούς κινδύνους: «Όποιος φεύγει από το μαντρί τον τρώει ο λύκος» (για την αποχώρηση του Δ. Τσοβόλα από το ΠΑΣΟΚ ), «Όποιος ξύνεται στη γκλίτσα του τσοπάνη, την τρώει στο κεφάλι» (για το ναυάγιο του βασικού μετόχου ), «Λαγός τη φτέρη έσειε, κακό της κεφαλής του» (για την εκλογολογία του Γ. Παπανδρέου και για την κατάργηση του αβάτου του Αγίου Όρους, που επιδιώκουν ορισμένες γυναίκες –κάτι τέτοιο θα το μετέτρεπε σε τουριστικό θέρετρο– ), «Όποιος βιάζεται σκοντάφτει» (για την εκτίμηση του Κώστα Καραμανλή, ότι το ΠΑΣΟΚ θα χάσει τις εκλογές , για την ανακοίνωση υποψηφιοτήτων για το δημαρχιακό αξίωμα , για τη διαδοχολογία στο ΠΑΣΟΚ ), «Κάθε πράγμα στον καιρό του κι ο κολιός τον Αύγουστο» (για την ενδεχόμενη επιστροφή του Αντώνη Σαμαρά στη Βουλή , για την αποχώρηση της Ντόρας Μπακογιάννη από τη δημαρχία ).
Στο ίδιο πνεύμα συμβουλευτικής, σε θέματα εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής, κινούνται και οι ακόλουθες παροιμίες: «Άκου τη γνώμη μου και από τη δική σου μη βγαίνεις» (για τον Γιώργο Παπανδρέου, που, ως υπουργός Εξωτερικών, υποστηρίχθηκε ότι συμβουλευόταν τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη ), «Μην αφήνεις για αύριο κάτι που μπορείς να κάνεις σήμερα» (για το έργο μετά τις εκλογές ), «Το γοργόν και χάριν έχει» (με την αναγγελία υποψηφιότητας της Ντόρας Μπακογιάννη για το δημαρχιακό αξίωμα ), «Απ’ όσα βλέπεις τα μισά κι απ’ όσα ακούς κανένα» (για τη στήριξη του Κλίντον σχετικά με τα ελληνοτουρκικά ), «Παρά φίλο δολερό, έχε φανερό εχθρό» (για την επίσκεψη Κλίντον ), «Οι καλοί λογαριασμοί κάνουν τους καλούς φίλους» (για τον ανασχηματισμό , για τη συνεργασία με την Αριστερά ), «Της καλής της γίδας βαράνε τα κουδούνια και της καλής απιδιάς τα απίδια» (για τo πώς πρέπει να λειτουργεί ένα δελτίο ειδήσεων ), «Όποιος έχει τα γένια έχει και τα χτένια» (για το πώς μπορεί η κυβέρνηση να λύσει το αγροτικό χωρίς συνέπειες από την Ευρωπαϊκή Ένωση ), «Όταν ακούς για πολλά κεράσια, κράτα μικρό καλάθι» (για την αισιοδοξία του Λαλιώτη όσον αφορά τη λειτουργία του νέου αεροδρομίου , για τις δηλώσεις του πρωθυπουργού πριν το ταξίδι του στις ΗΠΑ , για δηλώσεις περί παροχών του Καραμανλή ), «Να μαζέψουμε στο σακούλι φασούλι φασούλι» , «Όποιος φυλάει τα ρούχα του έχει τα μισά» (για την πειθαρχία του βουλευτή και τον κώδικα δεοντολογίας της Βουλής ), «Ή παπάς-παπάς ή ζευγάς-ζευγάς» (για τους διακριτούς ρόλους Εκκλησίας και Κράτους , με αφορμή την πρωτοβουλία του Αρχιεπισκόπου να στείλει επιστολή στους πρωθυπουργούς των χωρών της Ε. Ε., με θέμα το Σκοπιανό ), «Ο βουλευτής δεν μπορεί να κρατάει δυο καρπούζια σε μία μασχάλη» (για το ασυμβίβαστο της βουλευτικής ιδιότητας ), «Ο βάτραχος που είναι σ’ ένα πηγάδι, βλέπει το μέγεθος του ουρανού ίσιο με το στόμιο του πηγαδιού» (Κινέζικη παροιμία, για την αποφυγή της “κοντόφθαλμης” θεώρησης στο θέμα της αλλαγής ηγεσίας στον “Συνασπισμό”) .
Άλλη πρόθεση έχουν παροιμίες, που εκφράζονται για να κατηγορήσουν πολιτικές τακτικές αντιπάλων, με τρόπο βεβαίως μεταφορικό: «Έφτασε ο κόμπος στο χτένι» (για το έργο της κυβέρνησης , για το Κυπριακό και την ένταξη της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση , για τα οικονομικά σκάνδαλα της κυβέρνησης και την απομάκρυνση του Υφυπουργού Οικονομικών Αδάμ Ρεγκούζα , για το Σκοπιανό ζήτημα ), «Δεν μπορείτε να μοιράσετε δυό γαϊδουριών άχυρα» (για τις διαφωνίες της κυβέρνησης ), «Εκεί που μας χρωστάγανε μας πήραν και το βόδι» (απάντηση σε βουλευτή του ΠΑΣΟΚ στη Βουλή για την Τοπική Αυτοδιοίκηση ), «Θα δουλεύουν τα άλογα για να τρώνε τα γαϊδούρια» (για τις προτάσεις του Σκανδαλίδη σχετικά με τον εκλογικό νόμο ), «Φωνάζει ο κλέφτης, για να φοβηθεί ο νοικοκύρης» (για τη στάση του Λαλιώτη, που ρίχνει όλη την ευθύνη των δημοσίων έργων στη ΝΔ , για τη βεντέτα Λαλιώτη – Μητσοτάκη , για την κατηγορία του ΠΑΣΟΚ, ότι η ΝΔ δεν συμβάλλει στην καταπολέμηση του μαύρου χρήματος , για τη ΝΔ που υποβιβάζει το επίτευγμα των Ολυμπιακών Αγώνων ), «Φωνάζει ο φταίχτης για να φοβηθεί ο νοικοκύρης» (για το θέμα του Χρηματιστηρίου ), «Φωνάζει ο κλέφτης για να μην ακουστεί ο νοικοκύρης» (η ΝΔ δεν έχει πρόγραμμα, γιατί της το έκλεψε το ΠΑΣΟΚ ).
Με διάθεση αρνητικής κριτικής εκφράζεται και η αδυναμία ουσιαστικής βελτίωσης της πολιτικής και κοινωνικής κατάστασης: «Άλλαξε ο Μανωλιός κι έβαλε τα ρούχα του αλλιώς» (για τον ανασχηματισμό της κυβέρνησης , για τη διαδοχή Σημίτη από Παπανδρέου , , , για το ενδεχόμενο να ανέβει στην εξουσία η Ν.Δ. ), «Θα αλλάξει ο Μανωλιός και θα φορέσει το παντελόνι του αλλιώς» (για τα σενάρια διαδοχής του Κ. Σημίτη ), «Άλλαξε ο Μανωλιός κι έβαλε το καπέλο του αλλιώς» , «Του γουρουνιού τα μάτια γουρουνίσια βλέπουν» (το όχι της κυβέρνησης για τη σύσταση εξεταστικής για το νέο παιχνίδι του ΟΠΑΠ ), «Δάσκαλε που δίδασκες και νόμο δεν εκράτεις» (για τις υποσχέσεις του Ανδρέα Παπανδρέου , ), «Δάσκαλε που δίδασκες και νόμο δεν ετήρεις» (για τον Κώστα Σημίτη ), «Πού ήσουν νιότη που ’λεγες πως θα γινόμουν άλλος» (για τον Θ. Ρουσόπουλο, τον οποίο απείλησε με υπενθύμιση όσων έλεγε για την πολιτική Μητσοτάκη, όταν ήταν δημοσιογράφος ), «Είπε ο γάιδαρος τον πετεινό κεφάλα» (απάντηση στον Ευ. Βενιζέλο για τις διαφωνίες της κυβέρνησης ), «Στου κουφού την πόρτα όσο θέλεις βρόντα» (το ΠΑΣΟΚ μάταια προσπαθεί να ανοίξει δρόμους συνεργασίας ), «Όποιος βαριέται να ζυμώσει, δέκα μέρες κοσκινίζει» (Νόμος «πόθεν έσχες» για το σκάνδαλο του Χρηματιστηρίου ).
Πιο συγκεκριμένα, καταδικάζονται λανθασμένοι χειρισμοί σε ζητήματα μείζονος σημασίας: «Να σε κάψω Γιάννη, να σ’ αλείψω λάδι» (για τις περικοπές της κυβέρνησης στο εισόδημα των ασθενέστερων τάξεων ), «Να πιάνουμε την ουρά του γαϊδάρου να μην στάξει. Στάζει ολόκληρος ο γάιδαρος» (για την απαγόρευση του καπνίσματος στη Βουλή· καλύτερα να απαγορεύονταν οι διαφημίσεις τσιγάρων ), «Φιλάμε τα πόδια του κεφαλιού που δεν σκύβει» (η Τουρκική αυτή παροιμία αφιερώνεται στην ευπιστία των Ελλήνων, ότι οι Τούρκοι έχουν αλλάξει ), «Όποιος θέλει να γελιέται βρίσκει και τόνε γελούν» (επειδή πιστέψαμε τις δηλώσεις του Κλίντον για τα Ελληνοτουρκικά ), «Αντί να χτυπάνε τον γάιδαρο, χτυπάνε το σαμάρι» (για την πρόταση αλλαγής του συμβόλου του ΠΑΣΟΚ ).
Οι παροιμίες οικονομικού περιεχομένου εκφράζονται επίσης με σκοπό να ψέξουν συμφεροντολογικές πρακτικές: «Ο Εβραίος σαν φτωχαίνει, τα παλιά τεφτέρια πιάνει» (για την απεγνωσμένη προσπάθεια του Υπουργού Οικονομικών να εισπράξει ό,τι και όπως μπορεί ), «Βοήθα με φτωχέ, για να μη σου μοιάσω» (για την αγανάκτηση του οικονομικού επιτελείου με την αύξηση της τιμής των ζαρζαβατικών ), «Μνημόσυνο με ξένα κόλλυβα δεν γίνεται» (για τα μεγάλα έργα που θεωρεί δικά της η Ν.Δ . ), «Ο νηστικός καρβέλια ονειρεύεται» (για όσους θέλουν να υπουργοποιηθούν , για το ενδεχόμενο πρόωρων εκλογών , ).
Στη χρήση των παροιμιών εν γένει συχνή είναι και η έντονη ειρωνεία: «Γιάννης κερνάει και Γιάννης πίνει» (για τον ρόλο του Σωκράτη Κόκκαλη στα ποδοσφαιρικά παρασκήνια της περιόδου εκείνης ), «Ζήσε Μαύρε μου να φας τριφύλλι και τον Αύγουστο σταφύλι» (για την επίλυση του Σκοπιανού ζητήματος ), «Ο δρόμος ανοιχτός και τα σκυλιά δεμένα» (για τη συρρίκνωση του ασφαλιστικού δικαιώματος, εφόσον δεν υπάρχει πλέον φόβος σοβιετοποίησης των χωρών της ευρωζώνης ), «Όλα τα ’χε η Μαριορή, ο φερετζές της έλειπε» (για το ανεπίκαιρο του ζητήματος «πολιτικός ή θρησκευτικός γάμος» ), «Από την πόλη έρχομαι και στην κορφή κανέλα» (αντί για τις ταυτότητες συζητείται το θέμα των σεισμοπαθών ), «Αλλού τα κακαρίσματα κι αλλού γεννούν οι κότες» (τα δύο μεγάλα κόμματα δεν έχουν αντιληφθεί την αδιαφορία των ψηφοφόρων για την πολιτική ), «Ο κόσμος το ’χει τούμπανο και εσείς κρυφό καμάρι» (για την έλλειψη διαφάνειας στο νέο παιχνίδι του ΟΠΑΠ , για την εκλογολογία , για την ύπαρξη κομματικών προβλημάτων ), «Χωριό που φαίνεται, κολαούζο δεν θέλει» (για τη δήλωση του Μανόλη Κεφαλογιάννη για «κυβέρνηση καραγκιόζηδων» », «Ο καλός ο καπετάνιος στη φουρτούνα φαίνεται» (για τις δύσκολες στιγμές της κυβέρνησης ), «Όλα τα στραβά τα καρβέλια, τα φτιάχνει η νύφη» (επειδή κατηγορήθηκε συγκεκριμένος πολιτικός από την εφ. «Ριζοσπάστης», ότι την Πρωτομαγιά πήγε στη συγκέντρωση της ΓΣΕΕ ), «Στραβός βελόνα γύρευε μέσα στον αχερώνα και ο κουφός του έλεγε την άκουσα που βρόντα» (για την αθέτηση των δεσμεύσεων της Τουρκίας, να μην διεκδικεί Ελληνικά νησιά ).
Ο παροιμιακός λόγος εκφέρεται επίσης με ύφος προκλητικό: «Ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα» (από τον γνωστό Αισώπειο μύθο, με αφορμή σχετικές δηλώσεις του τότε πρωθυπουργού για πρόωρες εκλογές , για την επανεκλογή Στεφανόπουλου στην προεδρία , για τη διαφάνεια , για τη διαφορετική άποψη, που πρέπει να εκφράζεται ), «Κοντός ψαλμός αλληλούια» (για τις εκλογές του 2004 ), «Απρίλης, Μάης κοντά το θέρος» (για το πότε προβλέπονται εκλογές ).
Εκφράζονται κάποτε και πεσιμιστικά μηνύματα: «Κάθε μέρα δεν είναι πασχαλιά» (για το ενδεχόμενο να ορθοποδήσει το ΠΑΣΟΚ ), «Ένας κούκος δεν φέρνει την άνοιξη» (για τις ιδεολογικές αρχές του Γιάννη Καψή σχετικά με τη διαφάνεια , για τον Δημήτρη Αβραμόπουλο , για τις ατομικές προσπάθειες στελεχών της ΝΔ , για τις φιλελεύθερες λύσεις του Γιώργου Παπανδρέου ), «Στερνή μου γνώση να σ’ είχα πρώτα» (για πιθανές συμβιβαστικές σημερινές θέσεις στις συνομιλίες του Πρωθυπουργού στο Κυπριακό , για το Μακεδονικό ζήτημα ), «Και η πίτα δική της (της πλουτοκρατίας) και ο σκύλος χορτάτος δεν γίνεται» .
Με διάθεση υπεράσπισης και σκοπό να προασπίσουν το συμφέρον της παράταξής τους, οι Έλληνες πολιτικοί εκφράζονται συχνά με παροιμιακό λόγο: «Όσα ξέρει ο νοικοκύρης, δεν τα ξέρει ο κόσμος όλος» (ο ανασχηματισμός είναι θέμα του Πρωθυπουργού ), «Φάγαμε το βόδι και μας έμεινε η ουρά» (το ΠΑΣΟΚ πρέπει να συνεχίσει το έργο του ), «Καθαρός ουρανός αστραπές δεν φοβάται» (για τα όσα καταλόγιζε στον Ευάγγελο Γιαννόπουλο γνωστός δημοσιογράφος , για την άρνηση της κυβέρνησης να εξετασθούν θέματα διαφάνειας ), «Τι έπρεπε να πει το ΠΑΣΟΚ, Σφάξε με αγά μου, για ν’ αγιάσω;» (με αφορμή την αντίδραση του ΠΑΣΟΚ στην αρνητική διαφήμιση της Ν.Δ. ).
Ο γνωμικός λόγος, από την άλλη πλευρά, έχει περισσότερο αποφθεγματικό και αμεσότερα, ευθύτερα διδακτικό χαρακτήρα. Με σκοπό την επιγραμματική διατύπωση, οι πολιτικοί χρησιμοποιούν συνήθεις αρχαίες ρήσεις: «Το μη χείρον βέλτιστον» (για την ακινησία στο Κυπριακό ), «Ουδέν κακόν αμιγές καλού» (για την κρίση των Ιμίων, την υπόθεση Οτσαλάν , την κυβερνητική σύνθεση ), «Σπεύδε βραδέως» (για τη δυστοκία στην επιλογή υποψηφίων σε Δήμους και Νομαρχίες ), «Ο κύβος ερρίφθη» , «Ουκ εν τω πολλώ το ευ» (για το πολυπληθές υπουργικό σχήμα ), «Παν μέτρον άριστον – Μηδέν άγαν» (η ΝΔ είναι η έκφραση της Ελληνικής κοινωνίας που θέλει το μέτρο ), «Κοινή γαρ η τύχη και το μέλλον…» [αόρατον] (ότι ταυτίζεται πολιτικά με άλλον συγκεκριμένο πολιτικό ), «Κοινή γαρ η τύχη … κοινή και η ευθύνη» (συλλογική η ευθύνη για την κρίση ), «Ώδινεν όρος και έτεκε μυν» (για το σενάριο του περιορισμένου ανασχηματισμού , για τον ανασχηματισμό της κυβέρνησης ), «Το δις εξαμαρτείν ουκ ανδρός σοφού» (δεν πρέπει να δημοσιοποιούνται ονόματα τρομοκρατών, προτού να είμαστε σίγουροι ), «Αρχή άνδρα δείκνυσι» (το όνομα δεν αρκεί -για Καραμανλή και Παπανδρέου- ), «Σήμερον εμού αύριον ετέρου και ουδέποτε τινός» (για την υποψηφιότητά του στο Πολιτικό Συμβούλιο ), «Η αρχή είναι το ήμισυ του παντός» (για το έργο, που πρέπει να αναλάβει το ΠΑΣΟΚ μετά την ανάδειξη αρχηγού του κόμματος).
Χρησιμοποιούνται συχνά, πέρα από τις λαϊκές παροιμίες, και αποφθεγματικές φράσεις του Θουκυδίδη, του Πλούταρχου, του Δημόκριτου, του Ηράκλειτου κ.ά., που προσδίδουν στην έκφραση των πολιτικών λογιότερο τόνο: «Δυνατά οι προύχοντες πράττουσιν και οι ασθενείς ξυγχωρούσι» -Θουκυδίδης- (=Οι ισχυροί κάνουν ό,τι τους επιτρέπει η δύναμή τους και οι αδύνατοι υποχωρούν), (για το Κυπριακό ), «Χείροσι νόμοις ακινήτοις χρώμενη πόλις κρείττων εστίν ή καλώς έχουσιν ακύροις» -Θουκυδίδης- (= Ευτυχέστερη είναι η πολιτεία που κυβερνάται με κακούς νόμους που εφαρμόζονται, παρά εκείνη με καλούς που δεν εφαρμόζονται ), «Πάταξον μεν, άκουσον δε» -Θεμιστοκλής-, «Η προς λαλείν ακρασία (=πολυλογία) κενόν τον λόγον ποιεί και ανόητον» -Πλούταρχος- (για τις δηλώσεις Κλίντον σχετικά με τα Ελληνοτουρκικά), «Πάντων κάκιστον η ευπετείη παιδεύσαι την νεότητα» -Δημόκριτος- (=Απ’ όλα τα κακά το χειρότερο είναι η προχειρότητα, με την οποία μορφώνεται η νεότητα ), «Τα πάντα ρει και ουδέν μένει» -Ηράκλειτος- (για τις πολιτικές εξελίξεις της τελευταίας δεκαετίας ).
Γνωμικά, τα οποία σημειώνονται με την παράθεση και των ονομάτων αυτών που δήθεν τα διατύπωσαν (π.χ. «Όλα είναι ματαιότης, πού ’λεγε κι ο Παναγιώτης», «Καλότυχος που ζήση! έλεγ’ η Μαριά του Ζήση»), χαρακτηρίζονται στη διεθνή παροιμιολογική έρευνα ως βελλερισμός .
Χρησιμοποιούνται ακόμη αρχαία, νεώτερα Ελληνικά και Λατινικά γνωμικά, χωρίς να δηλώνεται πάντα η προέλευσή τους: «Φοβού τους Δαναούς και δώρα φέροντας» (είπε Έλληνας υπουργός, μειδιώντας, ενώ προσέφερε δώρα στον πρώην βασιλιά και τότε πρωθυπουργό της Βουλγαρίας Συμεών , ενώ άλλος υφυπουργός τώρα, χαριτολογώντας, το επανέλαβε με αφορμή δώρα που προσέφερε σε συμμαχικούς αξιωματικούς του Ελληνικού στρατοπέδου στο Κόσσοβο ), «Ου συ με λοιδορείς αλλ’ ο τόπος» (για την απόφανση του Μάθιου Νίμιτς, ότι ο Μέγας Αλέξανδρος υπήρξε ‘σφαγέας των λαών’ ), «Και οι κρίνοντες κρίνονται…» (για διαφωνίες βουλευτών της Ν.Δ. σε νομοσχέδιο), «Errare humanum est. Perseverare diabolicum» (για τη διάταξη που απαγορεύει την επανεκλογή νομάρχη για δεύτερη φορά ), «Scripta manent» (απάντηση στην ερώτηση, γιατί έστειλε επιστολή για στρατηγική νίκης στο κόμμα του ), «Do ut des» (τα διαπλεκόμενα οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα γνωρίζουν μόνο το αξίωμα της συναλλαγής και του πάρε- δώσε ).
Οι ευαγγελικές ρήσεις εκφέρονται συνήθως, όπως και άλλες λόγιες, από τις Γραφές αυτολεξεί: «Ουκ ήλθον καταλύσαι, αλλά πληρώσαι» (κατά την παραλαβή του χαρτοφυλακίου του Υπουργείου Πολιτισμού ), «Πάντα όσα αν θέλητε ίνα ποιώσιν υμίν οι άνθρωποι ούτω και υμείς ποιείτε αυτοίς» (για τη στάση ζωής, που προβάλλει η Εκκλησία), «Ο σώζων εαυτόν σωθήτω» (για τους βουλευτές του τότε κυβερνώντος κόμματος )· αλλά και κατά την περίπτωση παραφρασμένες: «Άφες αυτοίς, ου γαρ οίδασι τι λέγουσι» (για τη διαγραφή του ).
Όπως βλέπουμε και από το τελευταίο παράδειγμα (υπάρχουν και άλλα σχετικά σε όσα αναφέρθηκαν), οι πολιτικοί τροποποιούν μερικές φορές τις παροιμίες και τα γνωμικά, παρά τη στερεοτυπία, που τα χαρακτηρίζει, σε προσωδιακό, μορφολογικό, συντακτικό ή λεξιλογικό επίπεδο .
Η διαφοροποίηση αυτή γίνεται βέβαια, για να προσαρμοστεί ο λόγος στο θέμα που θίγεται, αλλά και για να ζωντανέψει η τυποποιημένη έκφραση: «Φωνάζει ο φταίχτης για να φοβηθεί ο νοικοκύρης», «Φωνάζει ο κλέφτης για να μην ακουστεί ο νοικοκύρης», «Θα αλλάξει ο Μανωλιός και θα φορέσει το παντελόνι του αλλιώς», «Άλλαξε ο Μανωλιός κι έβαλε το καπέλο του αλλιώς», «Ζήσε Μαύρε μου να φας τριφύλλι και τον Αύγουστο σταφύλι», «Και η πίτα δική της (της πλουτοκρατίας) και ο σκύλος χορτάτος δεν γίνεται», Άφες αυτοίς, ου γαρ οίδασι τι λέγουσι», «Φοβού τη Νέα Δημοκρατία και μεταρρυθμίσεις φέρουσα» .
Οι διαφοροποιήσεις αυτές, τα τελευταία ιδίως χρόνια, έχουν γενικευθεί στην έντυπη, προπάντων, δημοσιογραφία. Κρατώ σε ιδιαίτερο φάκελο αποκόμματα εφημερίδων με τέτοιες διαφοροποιήσεις παροιμιακών ή γνωμικών κειμένων, ανάλογα με τον βαθμό επικαιρότητας των ειδήσεων (π.χ. Ώδινεν ειρήνην και έτεκε πόλεμον! , Πήγε για… δουλειά και βγήκε κουρεμένος , Γηράσκω αεί παρακολουθούμενος , Τα … κουκιά κόποις κτώνται , Όπου συμβασιούχος και η μοίρα του , Μπρος Γκιούλ, πίσω κάλπες . Το ενδιαφέρον αυτό θέμα, το οποίο επισήμανε ήδη ο γνωστός παροιμιολόγος Wolfgang Mieder , θα με απασχολήσει σε άλλη εργασία μου.
Τον λόγο, για τον οποίο χρησιμοποιείται από τους Έλληνες πολιτικούς η παροιμία δίνει, νομίζω, ο Δημήτριος Λουκάτος, ο οποίος, αν και δεν αναφερόταν αποκλειστικά στην γλώσσα των πολιτικών, εντοπίζει με ακρίβεια τις σπουδαίες δυνατότητες που μπορεί να προσφέρει μία παροιμία και στην πολιτική έκφραση: «Η λαϊκή παροιμία έχει, από τη φύση και τη γένεσή της, το στοιχείο του ανεύθυνου κατά τη χρήση της, γιατί είναι απρόσωπη και υπαινικτική, χωρίς να προσβάλλει συγκεκριμένα πρόσωπα και χωρίς να περιγράφει τις καταστάσεις που υπαινίσσεται. Ο χειριστής της διστάζει να μιλήσει ξεκάθαρα, φροντίζει όμως, ώστε ο αποδέκτης της να καταλαβαίνει αμέσως ό,τι τον αφορά. Η συνθετική λαϊκή σκέψη “εκπέμπει” πάντα, αλλά και “ακροάται” (αποδέχεται) με ευφυέστατη ταχύτητα, τις παραστατικές κριτικές, που από την παροιμία διατυπώνονται. Η παροιμία μένει πάντα ένας ελεύθερος λόγος, αυθόρμητος και αδέσμευτος, που προβλέπει (συμβουλεύοντας), διαπιστώνει (φιλοσοφώντας) και επικρίνει (ρίχνοντας στον καθένα την ευθύνη του). Ο λόγος της δεν είναι θρηνητικός· αρχίζει σοβαρά, με την καλή διάθεσή της συμβουλής, γίνεται μελαγχολικός (από την κακή πρόβλεψη), αλλά στο τέλος δείχνεται δηκτικός και σατιρικός. Ποτέ όμως δεν είναι προσωπικός» .
* * *
Ακολουθούν μερικά κείμενα στην όλη θεματική ενότητά τους, για να φανεί εναργέστερα ο πράγματι ζωογόνος απεικονιστικός ρόλος της χρησιμοποιούμενης παροιμίας και, κατ’ επέκταση, των συναφών ρήσεων.
Εφ. Το Βήμα, 25 Νοεμβρίου 1999, σ. 3 (απόσπασμα άρθρου):
«Κλιντονικά μεθεόρτια
Είναι δύσκολο να ερμηνεύσει κανείς την ευφορία ουκ ολίγων συν-Ελλήνων αναφορικά με τη σημασία των εδώ λόγων του Προέδρου Κλίντον. Βεβαίως, “όποιος θέλει να γελιέται βρίσκει και τόνε γελούν”. Μια προσεκτική ανίχνευση των σημαινομένων οδηγεί στην ακόλουθη συγκομιδή: Πρώτον: Άμεση και αγχώδης προτεραιότητα του επισκέπτη είναι η προώθηση της τουρκικής υποψηφιότητας δαπάναις του ελληνισμού. Εδώ ο Ξένος επεστράτευε όλη την επικοινωνιακή δεξιοτεχνία. Δεύτερον: Οι θέσεις του Κλίντον για τα μείζονα ελληνικά θέματα υπήρξαν εύηχες, πλην όμως γενικόλογες και αμφίσημες. Υπόκεινται σε διπλή ανάγνωση και στερούνται οποιασδήποτε πρακτικής αξίας. Μην ξεχνούμε: “Απ’ όσα βλέπεις τα μισά κι απ’ όσα ακούς κανένα”. Καμία απολύτως συγκεκριμένη δέσμευση δεν ανέλαβε. Είπε εξεπίτηδες πολλά για να μην πει τίποτε. Άλλωστε κατά Πλούταρχον “η προς λαλείν ακρασία (=πολυλογία) κενόν τον λόγον ποιεί και ανόητον” (…)».
Στέλιος Παπαθεμελής.
Εφ. Το Βήμα, 22 Μαρτίου 2000, σ. 10 (απόσπασμα από συνέντευξη):
«Η ΝΔ ήταν πάντα ένα κόμμα του μεσαίου χώρου –και η πραγματική πολιτική βρίσκεται πάντα στον μεσαίο χώρο, στο χώρο του μέτρου. Με τον όρο αυτό ο Κώστας Καραμανλής θέλησε να δείξει ότι η ΝΔ αποκηρύσσει οτιδήποτε είναι ακραίο, είτε από τα δεξιά είτε από τα αριστερά. Μην ξεχνάτε άλλωστε ότι είμαστε ο λαός που ως προμετωπίδα της φιλοσοφικής του σκέψης και υπόστασης έχει το “παν μέτρον άριστον” και το “μηδέν άγαν”. Η ΝΔ είναι η έκφραση της Ελληνικής κοινωνίας που θέλει το μέτρο. Διότι ως σήμερα η πορεία του τόπου δεινοπάθησε από τις ακρότητες».
Προκόπης Παυλόπουλος.
Εφ. Τα Νέα, 29 Ιανουαρίου 2001, σ. 12 (απόσπασμα από συνέντευξη):
«Προτεραιότητα στο ασφαλιστικό
(…) Εκτός από τη ΝΔ και το ΠΑΣΟΚ, υπάρχει η πλουτοκρατία. Δίχως τη ρήξη και την ανατροπή τους, δεν μπορεί να υπάρξει φιλολαϊκή πορεία. Παράδειγμα: Θα βγει η Ελλάδα από τους ΝΑΤΟϊκούς σχεδιασμούς; Θα εφαρμοστεί δημόσιο σύστημα ασφάλισης-υγείας; Θα υπάρχει δουλειά για όλους; Θα πούμε όχι στον ευρωστρατό; Πώς θα γίνουν αυτά; Με τον εκσυγχρονισμό του πολιτικού συστήματος; Με μια εναλλακτική πρόταση του δήθεν θα αμβλύνει τις πιο οξυμένες γωνίες της αντιλαϊκής πολιτικής, διατηρώντας και ενισχύοντας την ουσία, δηλαδή την κυριαρχία των μονοπωλίων; Για να προκόψει ο λαός πρέπει να αφαιρεθεί η πίτα της πλουτοκρατίας. Και η πίτα δική της και ο σκύλος χορτάτος δεν γίνεται (…)».
Αλέκα Παπαρήγα.
Εφ. Το Βήμα, 17 Φεβρουαρίου 2002, σ. 12 (απόσπασμα άρθρου):
«Η αποθέωση του παγκόσμιου κυνισμού στη Χάγη
“Ήτανε στραβό το κλήμα, το ’φαγε κι ο γάιδαρος”. Γεγονόταν μεγάλης σημασίας για το μέλλον της Ευρώπης και κατ’ επέκτασιν του πλανήτη πέρασαν σε δεύτερη μοίρα. Υπάρχει πάντα ως τάση στα ελληνικά μέσα αυτή η επαρχιώτικη προσέγγιση στα γεγονότα. Πρώτα τι συμβαίνει στην Άνω ή στην Κάτω Παναγιά και μετά αν προλάβουμε τι ελέχθη στην Ουάσιγκτον ή τις Βρυξέλλες. Μιλάμε επί του προκειμένου για τη δίκη Μιλόσεβιτς στη Χάγη. Και το πρόσωπο του κατηγορουμένου και τα γεγονότα που συγκροτούν το κατηγορητήριο και ο θεσμός που δοκιμάζεται με την ευκαιρία αυτή νομίζω αξίζουν περισσότερο την προσοχή μας».
Θεόδωρος Πάγκαλος.
Εφ. Το Βήμα, 10 Οκτωβρίου 2003, σ. 12 (δήλωση):
«Παροιμίες
Ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης συνέστησε επίσης αυτοσυγκράτηση στην κυβέρνηση και στις διευκολύνσεις που κάνει σε παλαιές οφειλές φορολογουμένων προς το Δημόσιο. “Είστε”, είπε, “ασυγκράτητοι στην προσπάθειά σας να βρείτε όπως όπως χρήματα. Είναι αυτό που λέει η λαϊκή παροιμία: Ο Εβραίος σαν φτωχαίνει τα παλιά τεφτέρια πιάνει. Ψάχνει ο υπουργός Οικονομικών να εισπράξει ό,τι και όπως μπορεί”».
ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΑΡΟΙΜΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΓΝΩΜΙΚΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ
Άκου τη γνώμη μου και από τη δική σου μη βγαίνεις.
Άλλαξε ο Μανωλιός κι έβαλε τα ρούχα του αλλιώς.
Αλλού τα κακαρίσματα κι αλλού γεννούν οι κότες.
Αν δεν χτυπήσει ο κεραυνός, ο μουζίκος (χωρικός) δεν ξυπνά.
Αντί να χτυπάνε τον γάιδαρο, χτυπάνε το σαμάρι.
Απ’ όσα βλέπεις τα μισά κι απ’ όσα ακούς κανένα.
Από την πόλη έρχομαι και στην κορφή κανέλα.
Απρίλης, Μάης κοντά το θέρος.
Αρχή άνδρα δείκνυσι.
Άφες αυτοίς, ου γαρ οίδασι τι ποιούσι.
Βοήθα με φτωχέ, για να μη σου μοιάσω.
Γιάννης κερνάει και Γιάννης πίνει.
Δάσκαλε που δίδασκες και νόμο δεν εκράτεις.
Δεν μπορείτε να μοιράσετε δυό γαϊδουριών άχυρα.
Δυνατά οι προύχοντες πράττουσιν και οι ασθενείς ξυγχωρούσι.
Εδώ και τώρα!
Είπε ο γάιδαρος τον πετεινό κεφάλα.
Εκεί που μας χρωστάγανε, μας πήραν και το βόδι.
Ένας κούκος δεν φέρνει την άνοιξη.
Έξω πάμε καλά!
Έφτασε ο κόμπος στο χτένι.
Ζήσε Μάη μου να φας τριφύλλι.
και τον Αύγουστο σταφύλι.
Η αρχή είναι το ήμισυ του παντός.
Ή παπάς-παπάς
ή ζευγάς-ζευγάς.
Η προς λαλείν ακρασία κενόν τον λόγον ποιεί και ανόητον.
Θα δουλεύουν τα άλογα για να τρώνε τα γαϊδούρια.
Ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα.
Καθαρός ουρανός αστραπές δεν φοβάται.
Κάθε μέρα δεν είναι πασχαλιά.
Κάθε πράγμα στον καιρό του κι ο κολιός τον Αύγουστο.
Και η πίτα ολόκληρη και ο σκύλος χορτάτος.
Και οι κρίνοντες κρίνονται.
Κοινή γαρ η τύχη και το μέλλον αόρατον.
Κοινή γαρ η τύχη, κοινή και η ευθύνη.
Κοντός ψαλμός αλληλούια.
Λαγός τη φτέρη έσειε, κακό της κεφαλής του.
Μεν σούζεις τα πόθκια σου πριν να καβαλιτζίψεις.
Μηδέν άγαν.
Μην αφήνεις για αύριο κάτι που μπορείς να κάνεις σήμερα.
Μνημόσυνο με ξένα κόλλυβα δεν γίνεται.
Να μαζέψουμε στο σακούλι
φασούλι φασούλι.
Να πιάνουμε την ουρά του γαϊδάρου να μην στάξει.
Να σε κάψω Γιάννη, να σ’ αλείψω λάδι.
Ο βάτραχος που είναι σ’ ένα πηγάδι, βλέπει το μέγεθος του ουρανού ίσιο με το στόμιο του πηγαδιού»
Ο βουλευτής δεν μπορεί να κρατάει δυο καρπούζια σε μία
μασχάλη.
Ο δρόμος ανοιχτός και τα σκυλιά δεμένα.
Ο Εβραίος σαν φτωχαίνει, τα παλιά τεφτέρια πιάνει.
Ο καλός ο καπετάνιος στη φουρτούνα φαίνεται.
Ο κόσμος το ’χει τούμπανο και εμείς κρυφό καμάρι.
Ο κύβος ερρίφθη.
Ο νηστικός καρβέλια ονειρεύεται.
Ο σώζων εαυτόν σωθήτω.
Οι καλοί λογαριασμοί κάνουν τους καλούς φίλους.
Όλα τα ’χε η Μαριορή, ο φερετζές της έλειπε.
Όλα τα στραβά τα καρβέλια τα φτιάχνει η νύφη.
Όποιος βαριέται να ζυμώσει, δέκα μέρες κοσκινίζει.
Όποιος βιάζεται σκοντάφτει.
Όποιος έχει τα γένια έχει και τα χτένια.
Όποιος θέλει να γελιέται βρίσκει και τόνε γελούν.
Όποιος ξύνεται στη γκλίτσα του τσοπάνη, την τρώει στο κεφάλι.
Όποιος φεύγει από το μαντρί τον τρώει ο λύκος.
Όποιος φυλάει τα ρούχα του έχει τα μισά.
Όσα ξέρει ο νοικοκύρης, δεν τα ξέρει ο κόσμος όλος.
Όταν ακούς για πολλά κεράσια, κράτα μικρό καλάθι.
Ου συ με λοιδορείς αλλ’ ο τόπος.
Ουδέν κακόν αμιγές καλού.
Ουκ εν τω πολλώ το ευ.
Ουκ ήλθον καταλύσαι, αλλά πληρώσαι.
Παν μέτρον άριστον.
Πάντα όσα αν θέλητε ίνα ποιώσιν υμίν οι άνθρωποι ούτω και
υμείς ποιείτε αυτοίς.
Πάντων κάκιστον η ευπετείη παιδεύσαι την νεότητα.
Παρά φίλο δολερό
έχε φανερό εχθρό.
Πάταξον μεν, άκουσον δε.
Πού ήσουν νιότη που ’λεγες πως θα γινόμουν άλλος.
Σήμερον εμού αύριον ετέρου και ουδέποτε τινός.
Σπεύδε βραδέως.
Στερνή μου γνώση να σ’ είχα πρώτα.
Στου κουφού την πόρτα
όσο θέλεις βρόντα.
Στραβός βελόνα γύρευε μέσα στον αχερώνα
και ο κουφός του έλεγε την άκουσα που βρόντα.
Σφάξε με αγά μου, για ν’ αγιάσω.
Τα πάντα ρει και ουδέν μένει.
Της καλής της γίδας βαράνε τα κουδούνια και της καλής απιδιάς
τα απίδια.
Το γοργόν και χάριν έχει.
Το δις εξαμαρτείν ουκ ανδρός σοφού.
Το μη χείρον βέλτιστον.
Του γουρουνιού τα μάτια γουρουνίσια βλέπουν.
Φάγαμε το βόδι και μας έμεινε η ουρά.
Φιλάμε τα πόδια του κεφαλιού που δεν σκύβει.
Φοβού τους Δαναούς και δώρα φέροντες.
Φωνάζει ο κλέφτης, για να φοβηθεί ο νοικοκύρης.
Χείροσι νόμοις ακινήτοις χρώμενη πόλις κρείττων εστίν ή καλώς έχουσιν ακύροις.
Χωριό που φαίνεται, κολαούζο δεν θέλει.
Ώδινεν όρος και έτεκε μυν.
Do ut des.
Errare humanum est. Perseverare diabolicum.
Scripta manent.
