Πορτραίτα Επαναστατών
ΜΗΝΑΣ ΑΝΤ. ΜΕΛΑΣ / ‘ΤΣΙΦΤΗΣ’
Πρωτοπόρος της Επανάστασης
Γεννήθηκε στις Μενετές το 1923. Πατέρας του ο Αντώνης, γιος του φημισμένου μελισσοκόμου γερο-Μηνά Μελά που είχε άλλα τέσσαρα παιδιά: Πολυχρόνης, Γιώργης, Νικολής, Βασίλης.
Η μητέρα του Καλλιόπη, κόρη του Μανόλη Χωρατατζή και της κανακαράς Ειρήνης που ήτανε γνωστή ως Πλουσία λόγω της μεγάλης της περιουσίας, αλλά και της οικονομικής επιφάνειας του συζύγου της. Η ίδια ήταν κάτοχος πολυάριθμων κομματιών γης (χωραφιών) σε διάφορα μετόχια, αλλά και πολύτιμων κοσμημάτων και χρυσών λυρών.
Τις λύρες τις είχε αποκτήσει στην Αθήνα, όπου διέμενε για πολλά χρόνια με τον άνδρα της, που ήταν μεγαλοεργολάβος και ιδιοκτήτης ικανού αριθμού ακινήτων στο Παγκράτι και όχι μόνο.
Η Πλουσία απόκτησε δύο κόρες, την Καλλιόπη, μητέρα του Μηνά, και τη Μαρίκα, κατόπιν δασκάλα στις Μενετές. Όπου στο μεταξύ είχε μετεγκατασταθεί η οικογένεια Εμμ. Χωρατατζή. Και οι δυο κόρες φοίτησαν στο Αρσάκειο, υπήρξαν δηλαδή Αρσακειάδες. Η Μαρίκα προχώρησε σε ανώτερες βαθμίδες και πήρε πτυχίο στα παιδαγωγικά.
Πίσω στην Κάρπαθο η Καλλιόπη νυμφεύθηκε τον Αντώνιο Μελά, άρτι αφιχθέντα εξ Αμερικής. Στη διάρκεια της Ιταλοκρατίας επί MarioLago απόκτησαν τέσσαρα παιδιά: Mηνάς, Μανόλης, Ειρήνη (Νούλα), Ντίνος. Όχι πολύ μετά τη γέννηση του τελευταίου η Καλλιόπη πέθανε, πρόωρα και για άγνωστη αιτία.
Τη φροντίδα και ανατροφή των παιδιών ανέλαβε η γιαγιά Πλουσία και η δασκάλα. Που τους δίδαξε όχι μόνο γράμματα και επαγγελματικό προσανατολισμό, αλλά και καλούς τρόπους κοινωνικής συμπεριφοράς. Και οι τέσσερις ήταν υποδείγματα ευγένειας, ‘Καθωσπρεπισμού’ και κοινωνικής προσφοράς. Ο Ντίνος σπούδασε δικηγόρος, έγινε διδάκτορας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συνέγραψε μνημειώδες έργο για την Επανάσταση του ΄44.
Τον Μηνά τον αποκαλούσε Μηνόδωρο η Δασκάλα. Ήταν ‘ομορφάντρας’. ‘λεβεντόπαιδο’. Καθημερινά καλοντυμένος και με καλούς τρόπους. Κοινωνικός. Πάντα με το χαμόγελο και ένα καλό λόγο για τον καθένα. Έτσι απόκτησε το προσωνύμιο ‘τσίφτης’!
Έγκαιρα η δασκάλα διαπίστωσε την έφεση του Μηνά στη Μουσική και τον ενθάρρυνε να μάθει βιολί. Ως δάσκαλό του επέλεξε τον εξαίρετο βιολιστή Γιάννη Παπουτσάκη από το Όθος, που τον ανέλαβε ευχαρίστως. Η απόσταση ήταν μεγάλη. Θυμάται το βάσανο της πεζοπορίας. Αλλά και την καλοσύνη της γυναίκας του Παπουτσάκη, που συχνά τον κοίμιζε στο σοφά με τα παιδιά της. Και είχε τον Μηνά σαν δικό της παιδί!
Με τον καιρό εξελίχθηκε σε κορυφαίο βιολιστή του νησιού. Αξίζει να παρατεθούν δυο σχετικές μαντινάδες που δοξάζουν την καλλιτεχνική δεξιοτεχνία του μαέστρου αρχιμουσικού:
Μελά με το δοξάρι σου, όργανο των οργάνω
Απ’ ούλα μας τα όργανα βρίσκεσαι πάνω πάνω!
Μελά το παίζεις το βιολί γλυκά ωσά το μέλι
Το μερακλή λεφίζεις τον θέλει το δε το θέλει!
Το βιολί του άφησε εποχή. Για δεκαετίες περιζήτητος στα γλέντια της Καρπάθου, αλλά και στις Καρπάθικες παροικίες του εξωτερικού. Επανειλημμένα μετέβη στην Αμερική και τον Καναδά προσκαλεσμένος σε χοροεσπερίδες. Στη Νέα Υόρκη έβγαλε και το δεύτερό του δίσκο. Τον πρώτο, 43 στροφών, τον είχε βγάλει στην Αθήνα.
Το 1947, χρονιά της ένωσης της Καρπάθου με την Ελλάδα, νυμφεύθηκε την κανακαρά πρωτοκόρη του Πολυχρόνη του Σακελλάκη και της ‘Σοφίας του Μηχανικού’ Ειρήνη (Νούλα). Θυμάται μια μαντινάδα που τραγούδησε τότε για τη 15χρονη νύφη:
Δεν έχω πλιο παράπονο με το’ χω μεγαλείο
Που πήρα τη μαθήτρια μέσα ’που το σχολείο!
Μαζί της απόκτησε πέντε παιδιά: Aντώνης, Μανόλης (πανεπιστημιακός καθ/τής), Ντίνος, Γιώργος (γιατρός), σοφία.
Τον καιρό της Επανάστασης ήταν 21 ετών. Είχε εξοικείωση με τα όπλα, αφού από πάντα υπήρξε μανιώδης κυνηγός. Με τον πολεμικό οπλισμό ήταν επίσης ‘κατεχάρης’. Είχε στην κατοχή του ιταλικούς γκράδες.
Τέτοια όπλα και συναφή πυρομαχικά προμηθεύονταν νέοι Μενεδιάτες από τα απομεινάρια των Ιταλών, όταν αυτοί παραδόθηκαν στους Γερμανούς το Σεπτέμβρη του 1943. Συχνά οι τελευταίοι τους οδηγούσαν στα κρατητήρια στο Απέρι και τους υπέβαλλαν σε βασανιστήρια για να αποκαλύψουν τους κρυψώνες των όπλων. Ένας απ’ αυτούς ήταν ο αδελφός του Μανόλης.
Το βράδυ της 4ης Οχτώβρη, παραμονή της Επανάστασης, όχι πολύ μετά την αποχώρηση των Γερμανών, μαζεύτηκαν στο καφενείο του Σπανίδη στις Μενετές μερικοί άντρες από αυτούς που διέμεναν μόνιμα στο χωριό (‘καστρινοί’) και όχι στα μετόχια: Εμμ. Σπανίδης, Βασ. και Σοφ. Οικονομίδης, Λάζαρος Κοσμάς, Εμμ. Παπαμανόλης, Μιχ. Ι. Μαρής, Μηνάς Αντ. Μελάς κ.ά.
Συμφώνησαν ότι μετά τους Γερμανούς ήρθε η ώρα των Ιταλών. Να απαλλαγούν και απ’ αυτούς με ένοπλη εξέγερση, ξεκινώντας την επομένη το πρωί.
Έγινε τότε συζήτηση για τον εξοπλισμό των επαναστατών. Γνώριζαν ότι οι άντρες στα μετόχια, ιδιαίτερα όπου υπήρχαν ιταλικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις (όπως ο Αφιάρτης, το Σταυρί, οι Εξήλες, το Λακκί και η Σιτάρενα) ήταν εφοδιασμένοι με όπλα. Κάποιοι διερωτήθηκαν αν το ίδιο συνέβαινε και στο χωριό. Απάντησε τότε ο Μηνάς ο Μελάς:
Όπλα υπάρχουν πολλά. Τα πήραμε από τις μηχανές (λιοτρίβια) στα Ζουριά – απομεινάρια των Ιταλών. Αλλά και από τα παλικάρια που τα έκλεβαν από τις αποθήκες. Πάω να φέρω 2-3 από τον κέλλο της Δασκάλας!
Πράγμα που έκανε χωρίς καθυστέρηση. Γύρισε με δυο γκράδες. Όπλισε τον ένα και πυροβόλησε τρεις φορές στον αέρα. Έτσι έπεσαν οι πρώτες ντουφεκιές της Επανάστασης! Να σημειωθεί ότι αργότερα είχε στην κατοχή του και ένα πιστόλι που προήλθε από τον αφοπλισμό των Ιταλών.
Την επόμενη μέρα 5η Οχτώβρη πήρε ενεργό μέρος στην εξέγερση ως οπλοφόρος. Τόσο στην πρωινή κινητοποίηση όσο και στις επαναστατικές ενέργειες που ακολούθησαν. Αυθημερόν, στην κατάληψη και αφοπλισμός της καραμπινιερίας / αστυνομικού σταθμού. Και τις επόμενες μέρες σε σκοπιές και περιπολίες.
Αλλά και σε στρατιωτικές αποστολές. Όπως στο Απέρι την 11ηΟχτώβρη με τριάντα μαχητές υπό τον Σπανίδη, που ανάγκασαν τους Ιταλούς σε συνθηκολόγηση και παράδοση.
Αλλά και στην Όλυμπο υπό τον Β. Ανδρέου την επομένη για τον αφοπλισμό της αστυνομίας / καραμπινιερίας και της τελωνοφυλακής / φινάντσας. Ο Μηνάς θυμάται ένα περιστατικό από την κατάληψη του Σταθμού. Ο επικεφαλής προέβαλε αντίσταση αρνούμενος να παραδώσει το όπλο του. Voglio trοvare il mio superiore per dare la mia pistola, είπε χωρίςβέβαια να εισακουστεί!
Στις 17-18 Οχτώβρη συμμετέχει στις αποστολές επαναστατών που οι Βρετανοί έστειλαν να συλλάβουν τους Ιταλούς στρατιώτες και να τους μεταφέρουν στα αντιτορπιλικά Terpsichore και Kleveland.
Eκτιμώντας τη στρατιωτική του εμπειρία και την εξοικείωσή του με τα όπλα η Βρετανική Στρατιωτική Διοίκηση / British Military Administrationτον χρησιμοποίησε ως ένοπλο φρουρό στο λιμάνι και στο αεροδρόμιο. Θυμάται τη σκοπιά πάνω από το λιμάνι στο σημερινό νεκροταφείο. Ήταν μαζί με τον Γιώργο Σακέλλη (Χαραντά) επιτηρώντας τις προσβάσεις για ενδεχόμενη επάνοδο των Γερμανών.
Από το αεροδρόμιο θυμάται μια επίκαιρη μαντινάδα που ο ίδιος συνέθεσε:
Εις στον Αφιάρτη τις περνώ ηρωικές ημέρες
Κι έχω τον γκρα μου για βιολί και για δοξάρι σφαίρες!
Η ίδια Διοίκηση τον προσέλαβε στη Βρετανική Βασιλική Αστυνομία. Ως αστυνομικός υπηρέτησε στην Κάρπαθο, αλλά και στην Κάσο. Εκεί αγαπήθηκε από τον τοπικό πληθυσμό και μέχρι σήμερα θυμούνται αξέχαστα γλέντια με το βιολί του Μελά, με καρπάθικους και κασιώτικους σκοπούς.
Ερωτεύθηκε τότε μια Κασιωτοπούλα. Το ’μαθε η θεία του η δασκάλα και φρόντισε να τον ‘μεταθέσει’ άρον άρον στην Κάρπαθο. Αλλά και να τον παντρέψει στο άψε σβύσε!
Ο Μηνάς έφυγε από τη ζωή το 2007 σε ηλικία 82 ετών. Καταξιωμένος. Έζησε μια ζωή γεμάτη ευτυχισμένες στιγμές και μοναδικές εμπειρίες. Με καλά παιδιά και εγγόνια. Και με την ικανοποίηση ότι έκανε το χρέος του απέναντι στην πατρίδα, όταν εκείνη τον χρειάστηκε η ιστορία του ‘χτύπησε την πόρτα’!
Τον Αύγουστο του 2007 το Επαρχείο Καρπάθου-Κάσου τον τίμησε με μουσική εκδήλωση (γλέντι). Συμμετείχαν με σχετικές μαντινάδες τιμής και μνήμης του Μηνά: Ιατρός Μηνάς Μελάς, καπετάνιος Λάκης Παζαρτζής, Θεοχάρης Λυριστής (Θεοχούρης), Λίλη ιατρού Μελά κ.ά. Η Λίλη έκλεισε τη βραδιά:
Eτούτο το μνημόσυνο είχε μιάλη χάρη
Με γλέντι να παινεύγομε του Τσίφτη το δοξάρι!
28.9.2026
Καρπαθιακά Νέα
