“… Εγώ όταν ευτυχήσω και επισκευθώ την πατρίδα μου και αναβώ εις το μεγαλειώδες και επιβλητικόν νοτιώτατον ακρωτήριον της, τον θρυλικόν Κάστελλον, που ωσάν τον μυθικόν Ατλαντα στέκεται εκεί αμίλητος αλλ’ αγέρωχος, δερνόμενος ασυγκίνητα από τα πελώρια κύματα του Λυβικού πελάγους, αισθάνομαι υπερηφάνειαν και φαντάζομαι ότι τέτοια είναι η ψυχή του Ελληνισμού”. ΜΙΧΑΗΛ Γ. ΜΙΧΑΗΛΙΔΗΣ – ΝΟΥΑΡΟΣ (Περιοδικό Μεγίστη, Ν. Μ. Στεφάνου, περίοδος 1937-1941, τ. 15, σ. 18)
Μια από τις ομορφιές της Καρπάθου είναι και το νοτιώτερό της ακρωτήρι, ο Κάστελλος, που έχει τη δική του ιδιαιτερότητα και “φυσιογνωμία”. Ο Κάστελλος είναι μια μικρή χερσόνησος στην άκρη της μεγάλης πεδιάδας του Αφιάρτη, σε σχήμα μεγάλου και εντυπωσιακού φυσικού φρουρίου. Το εμβαδό του είναι πεντακόσια εβδομήντα πέντε τετραγωνικά μέτρα και το υψόμετρο ενενήντα τέσσερα μέτρα. Εδαφολογικά αποτελείται από ασβεστόλιθους παλαιογενείς.
Η ονομασία “Κάστελλος” είναι βέβαια φράγκικη. Αντικατέστησε άλλη παλαιότερη, πιθανόν το “Εφιάλτειον άκρον” του Κλαύδιου Πτολεμαίου ή το “Θοάντειον άκρον” του ίδιου Γεωγράφου (Γεώργ. 5. 837).
Η πρώτη εκδοχή, ότι είναι το “Εφιάλτειον” έχει έρεισμα την ονομασία Αφιάρτης (Εφιάλτης).
Περιλαμβάνει όμως σήμερα η ονομασία αυτή ολόκληρη την επίπεδη περιφέρεια (πολλές χιλιάδες στρέμματα). Όσο για την άλλη άποψη, ότι είναι το “Θοάντειον”, αυτή επικαλείται το Thuetho, “Θαέθω” (;) ή όπως σχετικά αναφέρεται από τους Περιηγητές η πόλη που βρισκόταν στο μυχό του Μακρύ Γιαλού, πρόγονο “εκ μετοικεσίας” της σημερινής Κοινότητος Οθους. (Το Οθος = Thuetho).
Το τοπωνύμιο “Κάστελλος” έμεινε από τους Φράγκους δυνάστες του νησιού, που ονόμασαν ή ό,τι χρησιμοποιούσαν ή ό,τι έβλεπαν. Το Castello έγινε στην τοπολαλιά Κάστελλος (ο), ίσως για να εκφράσει η λαϊκή φαντασία το μεγάλο του μέγεθος.
Ο μεγαλοπρεπής Κάστελλος, όπως χαρακτηρίζεται από τον αείμνηστο ιστορικό της Καρπάθου Μιχαήλ Γ. Μιχαηλίδη – Νούαρο (Ιστορία της νήσου Καρπάθου, τ. Α΄, Αθήναι 1940, 25 και τ. Γ΄, Αθήναι 1947, σ. 318) δεν έχει μόνο τη γοητεία της φυσικής ομορφιάς, έχει και τη μακραίωνη ιστορία του. Ο Κάστελλος έχει δεσπόζουσα θέση στους θαλασσινούς δρόμους, ως το νοτιότερο άκρο της Καρπάθου. Η επιβλητική του φυσική οχύρωση που σχηματίζει απόρθητο Κάστρο, ακόμη η νυρομετρική του διάταξη, και τα ασφαλή λιμάνια που βρίσκονται γύρω του, όλα αυτά και προ πάντων η επίκαιρη θέση του, κάνουν τον Κάστελλο να στέκει εκεί, μέσα στην αιωνιότητα του χρόνου “αμίλητος αλλ’ αγέρωχος”, φύλακας του νησιού και ο νοτιότερος προμαχώνας.
Περίπου όλες οι εποχές χαράκτηκαν πάνω του. Όπως κάθε καίριο σημείο του νησιού, έτσι και ο Κάστελλος, πιστοποιεί την ιστορική παρουσία της Καρπάθου. Τα προϊστορικά ίχνη είναι εμφανή. Ήδη και από τη νεολιθική εποχή, το ανθρώπινο πέρασμα πάνω από τον Κάστελλο υποδηλώνεται. Οι ορθιανοί και άλλα σχετικά τεκμήρια της επιφάνειας ευρίσκονται εκεί, άφωνοι μάρτυρες. Ακολουθούν τα ίχνη άλλων εποχών, όπως όστρακα κ.λπ. που υπάρχουν πολλά, για να βεβαιώσουν ότι ο Κάστελλος, κατά καιρούς, κάποια σημασία έπαιξε στην ιστορία της περιοχής.
Στο Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Ιταλοί είχαν καταστήσει τον Κάστελλο σημαντικό φρούριο. Πολλά αντιαεροπορικά πυροβόλα μεγάλου βεληνεκούς, με ένα εκτεταμένο σύστημα οχυρωματικών έργων που μπορούσε να ελέγχει από αποβατικές ενέργειες τη γύρω περιοχή και να προστατεύει το αεροδρόμιο.
Σε κατάλληλο σημείο και συγκεκριμένα στην πλευρά που φαίνεται από τον Αφιάρτη και πριν ανεβούμε στο “δώμα” (την επίπεδη κορυφή), οι Ιταλοί έκτισαν ένα συγκρότημα σπιτιών, μια αξιόλογη σειρά καλοδομημένων οικημάτων για κατοικία του ευάριθμου στρατιωτικού προσωπικού που βρισκόταν στον Κάστελλο.
Είναι κρίμα που τα ωραία και στέρεα εκείνα οικοδομήματα αφέθηκαν να καταστραφούν πρώτα από τους ανθρώπους και μετά, ό,τι απόμεινε απ’ αυτούς, τα ρήμαξε ο χρόνος. Για να υδρευθεί τότε ο Κάστελλος μεταφέρθηκε με σωληνώσεις νερό από τον Πάνω Αφιάρτη (πηγή Τσίγκουνα). Σε κατάλληλα μάλιστα μέρη κοντά και πριν από τον “λαμπό”, οι Ιταλοί στρατιώτες καλλιεργούσαν και οπωρικά.
Στην ψηλότερη κορυφή τοποθετήθηκε κατά τη διάρκεια του Πολέμου (1942) ένα μεγάλο ραντάρ από τους Γερμανούς. Η σημασία του ραντάρ, όπως είναι ευνόητο, ήταν μεγάλη για τον έλεγχο της περιοχής αυτής της Μεσογείου.
Η Γερμανική φρουρά του ραντάρ ανήκε στους τελευταίους Γερμανούς που εγκατέλειψαν την Κάρπαθο, το βράδυ της 4ης Οκτωβρίου 1944, αφού ανατίναξαν ό,τι και όσα μπορούσαν.
Τα υπόλοιπα πάνω στον Κάστελλο, όπως και στις άλλες περιοχές του Αφιάρτη (Αγριοπηλά, Βουνό, Δυο Βουνιά, Βαθιά, Σκαλιά, Κόκκινη Στιγμιανία, Λιώνη, Κήπο και πολλά άλλα σημεία), μετά τις ανατινάξεις, αποτελούσαν συνεχή και ανεξάντλητη παρακαταθήκη όσων δεν είχαν και ήθελαν να βρουν όπλα, πολυβόλα, όλμους, πυρομαχικά, παντοειδείς εκρηκτικές ύλες και όλα τα συναφή υλικά του πολέμου.
Όλη η εδαφική έκταση του Καστέλλου, που χωρίζεται με τοίχο πεντακοσίων μέτρων στο στενότερο σημείο του “λαμού” από την περιοχή του Αφιάρτη, είναι σήμερα ιδιοκτησία της Παναγίας των Μενετών.
Παλαιότερα υπήρξε ιδιοκτησία του Οθους, αλλά δωρήθηκε από το Οθος στην Παναγία. Εξάλλου ας μη μας διαφεύγει το γεγονός ότι ο κάτω Αφιάρτης αποτελείτο από ιδιοκτησίες Οθετών (που αγοράσθηκαν με την πάροδο του χρόνου από Μενετιάτες). Ακόμη μέχρι και τώρα αρκετά κτήματα είναι Οθετίκα. Τον Κάστελλο, η Εκκλησιαστική Επιτροπή της Παναγίας, τον ενοικιάζει για βοσκή σε διάφορους κτηνοτρόφους. Σήμερα είναι τόπος ψαρέματος, μαζέματος αλατιού… και ρέμβης!
—
Η λαϊκή μούσα απαθανάτισε το γεγονός με τα εξής δίστιχα:
— Κακό με(γ)άλο γίνηκε στις δέκα του Φλε(β)άρτη
Τρία καΐκια σπάσασι κάτω στον Ελαάρτη
— Τό ‘ναν ‘του καπετάν Πιττά και τ’ άλλο του Κανάκη
το τρίτο το καλύτερο ήτο του Πατσουράκη.
(Βλ. Μιχ. Μιχαηλίδου–Νουάρου, Ιστορία της νήσου Καρπάθου, τ. Α΄, Αθήναι 1940, σ. 33, σημ. 1).
—
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Με τον Κάστελλο (και τον Αφιάρτη γενικότερα) είναι συνδεδεμένοι πολλοί θρύλοι και προσεύσεις που αναφέρονται σε πειρατικές επιδρομές, άγριους κουρσάρους, θησαυρούς, ναυάγια κ.λπ., όλο εκείνο το μυθοπλαστικό κύκλο διηγήσεων που κεντρίζει η λαϊκή φαντασία. Κάτωθι θέλουν να πουν πως, στο βυθό της θάλασσας γύρω από τον Κάστελλο διακρίνονται πολλά βυθισμένα πλοία.
2. Γραφικοί όρμοι ευρίσκονται γύρω και κοντά στον Κάστελλο. Το αξιόλογο όμως φυσικό λιμάνι (εκτός βέβαια εκείνου του τυμφυρίου Γιαλού) είναι ο Μέσα Ελαάρης, συχνό καταφύγιο για να ξεχειμωνιάσουν καΐκια του Λυβικού. Στα νεώτερα χρόνια, όπως στη μεγάλη τρικυμία της 10ης Φεβρουαρίου 1936, έγινε αφορμή να πάθουν ζημιές από βάρκες τα τρία Φοινικιστικά καΐκια των Πατσουράκη (Δράκου), Πιττά και Κανάκη, από τον άγριο καιρό έμειναν έρμαια τα σκάφη στις αλλεπάλληλες τρικυμίες της Καρπάθου. Αυτό έγινε αφορμή να πάσουν μέχρι να φθάσουν οι ιδιοκτήτες τους.
3. Το σύντομο αυτό δημοσίευμα για τον Κάστελλο δεν έχει πρόθεση να εξαντλήσει το θέμα από πλευράς αρχαιολογικής–ιστορικής. Γράφτηκε για δύο λόγους. Ο πρώτος είναι να κάνει ευρύτερα γνωστό τον έξοχο ύμνο του Μιχαηλίδη–Νουάρου για τον Κάστελλο. Ο δεύτερος, γιατί τελευταία ακούστηκε κάποιος ψιθυρός ότι… αρμόδιοι (;) είχαν σχεδιάσει να προμηθευθούν τα αδρανή υλικά που θα χρειαστεί η κατασκευή του μεγάλου Αεροδρομίου… από τον Κάστελλο. Απαγε της βλασφημίας…
Από γενικότερη ιστορική άποψη, ο Κάστελλος πρέπει να εξετάζεται σε συνδυασμό και με τη γύρω περιοχή του Αφιάρτη, ιδιαίτερα εκείνη του Μακρύ Γιαλού που παρουσιάζει ξεχωριστό αρχαιολογικό ενδιαφέρον. Για το πρόσφατο παρελθόν, του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου η σημασία της περιοχής, λόγω αεροδρομίου κ.λπ. υπήρξε αξιόλογη. Βλ. ενδεικτικά το γνωστό από τη διεθνή βιβλιογραφία έργο του Ραιμόν Κριτιέ, Ιστορία του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου (ελληνική μετάφραση), τόμος Β΄, σ. 221–224, που αναφέρει την Κάρπαθο ως “φωλιά των στούκας”.
4. Στη βόρεια πλευρά, προς τη θάλασσα, ευρίσκεται αρκετή επίπεδη έκταση, ο “Γα(δ)αρόκαμπος” που καλλιεργείτο παλαιότερα. Επίσης υπήρχε από τα παλιά χρόνια πάνω στον Κάστελλο, στάβλος και ένα πηγάδι με υφάλμυρο νερό.
5. Ας σημειωθεί ότι το έσοδο αυτό της Παναγίας διατίθετο μαζί με άλλα σχετικά για να πληρώνονται μερικώς οι Δάσκαλοι της Αστικής Σχολής Μενετών, τα χρόνια εκείνα.
Να σημειώσουμε ότι πρώτη δημοσίευση της μελέτης για τον Καστέλλο έγινε στο περιοδικό ΚΑΡΠΑΘΟΣ το 1983, στο οποίο Διευθυντής Σύνταξης ήταν ο καθηγητής Μανώλης Μελάς ο οποίος και ευγενικά μας παραχώρησε το δικαίωμα της αναδημοσίευσης του παρόντος άρθρου.
29.7.2026
Καρπαθιακά Νέα
