Στυλιανή Παντελιά
Ο εντυπωσιακός τίτλος Ιστορία του κουτσομπολιού στεγάζει το φιλοσοφικό περιεχόμενο του ομώνυμου βιβλίου του καθηγητή Φιλοσοφίας Θεοδόση Πελεγρίνη.
Παραθέτοντας –υπό μορφή αποσπασμάτων– τις «δημόσιες και ιδιωτικές στιγμές προσώπων από διάφορες ιστορικές περιόδους, τα οποία διακρίθηκαν στα πεδία των μαχών, στην πολιτική, στη διαλεκτική, στη θρησκεία» και αλλού, προσθέτει «φιλοσοφικής τάξεως σχόλια, που αλλιώς δε θα μπορούσε ίσως να απολαύσει κανείς».
Και το κουτσομπολιό, άλλωστε, έχει την ιστορική-ψυχολογική του σημασία, κυρίως όταν αναφέρεται σε σημαντικά πρόσωπα – για παράδειγμα, οι Βίοι παράλληλοι του Πλουτάρχου, οι Βίοι φιλοσόφων κ.λπ. διανθίζονται με χαριτωμένα στιγμιότυπα. Ο συγγραφέας τονίζει χαρακτηριστικά στον Πρόλογο:
«Για τον απεγκλωβισμό μας από τον κλειστό εαυτό μας χρειάζεται απλώς να εμπιστευτούμε τη σκέψη μας. Αυτή μπορεί να τα βγάζει πέρα μόνη της, αρκεί να σεβαστούμε τους κανόνες χρήσης της». Ισχύει επομένως το απόφθεγμα «σκέπτομαι, άρα υπάρχω» του Ντεκάρτ.
Το πρώτο απόσπασμα (από τα 101 συνολικά), με τον ενδεικτικό τίτλο «Όλα κρίνονται επί του πεδίου», αναφέρεται στην «ανερμάτιστη φλυαρία του αλαζόνα Κύρου του νεότερου, που έπεσε νεκρός στη μάχη στα Κούναξα το 401 π.Χ.» Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η ιστορία αυτή είναι χρήσιμη σε όσους «παρασυρμένοι από το θέλγητρο της εξουσίας, κομπορρημονούν ανερμάτιστα και υπόσχονται πολλά».
Ο αναγνώστης, βέβαια, μπορεί να υποστηρίξει ότι «Έλληνες αεί παίδες», που αρέσκονται στις υποσχέσεις. Όλα εξαρτώνται συνεπώς από το ακροατήριο και τις προσδοκίες του. Οι αρχαίοι Έλληνες πρόγονοι προσφέρουν τα περισσότερα παραδείγματα (30% συνολικά). Συχνότερα παρουσιάζονται ο Σωκράτης και οι μαθητές του, οι Σοφιστές, ο Αλέξανδρος, ο Ξενοφών, ο Πλούταρχος, οι Σπαρτιάτες. Οι τελευταίοι, με τον λιτό και πειθαρχικό βίο τους, θα μπορούσαν να παραδειγματίσουν τις μελλοντικές γενιές, αν δεν είχαν μεσολαβήσει αιώνες παρακμής (βλ. «Οι βλαβερές συνέπειες της μακρηγορίας»).
Ο συγγραφέας διατυπώνει τη σχετική απορία και δίνει την εξής απάντηση: «Γιατί όμως; Ο ανθρώπινος νους είναι καμωμένος και για τα δύο εξίσου: να μεγαλουργεί και να βολοδέρνει στην ευτέλεια» (απ. 44).
Ακολουθούν οι Ρωμαίοι (απ. 15, 43, 55, 58, 83). Ενδιαφέρον είναι το ιστορικό ανέκδοτο με τίτλο «Δεν είπαμε όμως ποιος θα είναι ο αρχηγός» (απ. 72), που αναφέρει την έκπληξη του Ρωμαίου διοικητή της Πελοποννήσου για «τη συνήθεια των κατοίκων της περιοχής να σπεύδει ο καθένας σε πρώτη ευκαιρία να ανεβαίνει κάπου, σε ένα βαρέλι έστω, για να απευθυνθεί ως αρχηγός στους συγκεντρωμένους».
Πρόκειται για διαχρονική συνήθεια. Ο ασίγαστος πόθος της εξουσίας δημιουργεί «τους κανόνες του παιχνιδιού: είναι οι μόνοι κανόνες που είναι παντού δίκαιοι και εφαρμόζονται από όλους, επειδή ο σκοπός των δεν είναι άλλος παρά η ευχαρίστησή μας» (απ. 37).
Ένα έξυπνο ανάγνωσμα, που βασίζεται σε θραύσματα σκέψεων. Η σαφήνεια, η απλότητα και η επιγραμματικότητα δημιουργούν χρήσιμα παραδείγματα, διδακτικά και όχι δασκαλίστικα.
Κεντρική θέση έχει το απόσπασμα 27, «Στον ιστό του κουτσομπολιού», στο οποίο επαναλαμβάνεται η γνωστή άποψη ότι το κουτσομπολιό μέχρι κάποια εποχή «θεωρούνταν δραστηριότητα μεταξύ των γυναικών». Ο συγγραφέας αναγνωρίζει ότι σήμερα «το ίδιο κουτσομπόληδες θα πρέπει να χαρακτηρίζονται και οι άνδρες». Σε όλες τις σελίδες του βιβλίου πάντως πρωταγωνιστούν άνδρες, που είναι και οι φορείς της εξουσίας και της αυθεντίας.
Οι γυναίκες παραμένουν ανώνυμες (οι πενήντα κόρες του βασιλιά των Θεσπιών, μια νεαρή ηθοποιός, οι άσχημες γυναίκες). Γενικά, λίγα λόγια διάσημων γυναικών σώζονται. Ω Δεισδαιμόνα, αν είχες μιλήσει είναι ο χαρακτηριστικός τίτλος του βιβλίου της Κριστίνε Μπρίκνερ σχετικά με τα «Ανείπωτα λόγια αγανακτισμένων γυναικών».
Οι άνδρες, αντίθετα, έχουν κάτι βαρυσήμαντο να δηλώσουν. Ο Μίλτον άλλωστε «έγραψε τρεις διατριβές υπέρ του διαζυγίου, προκειμένου να δικαιολογηθεί για τον χωρισμό του από κάποια από τις γυναίκες του» (απ. 82). Οι πομπώδεις διατυπώσεις τους ωφελούν μάλλον τους ίδιους («Όταν καταφεύγει κανείς στην πονηριά για να παραπλανήσει τον Θεό»). Τα λόγια μεγάλων ανδρών είναι συχνά κοινοτοπίες.
Επιπρόσθετα, διατυπώνονται σκέψεις για την αρετή (τον σεβασμό, την αγάπη, την αξιοπρέπεια, τη φιλία) και την κακία (την ιδιοτέλεια, τη φιλαυτία, την περιαυτολογία, το μίσος, την αδιαφορία). Τα ανθρώπινα πάθη κυμαίνονται από την κολακεία στον φθόνο και την απέχθεια.
Απαραίτητη κρίνεται, παρ’ όλα αυτά, η κοινωνική συμβίωση (με την αλληλεγγύη, τη συμπαράσταση, τη συνεργατικότητα). Υιοθετείται η οπτική γωνία ενός μέσου ανθρώπου, αν υποτεθεί ότι υπάρχει ακόμα αυτό το είδος («Σχόλιο για το ευρύ κοινό»). Εντυπωσιάζει η πολυφωνία και η ευρύτητα της σκέψης. Το ύφος είναι απλό και εύληπτο.
«Με άλλα λόγια, τον Θεό τον κουβαλάς μέσα σου –στη σκέψη σου, όπως έλεγε ο απλοϊκός μυλωνάς του 16ου αιώνα, ή στην ψυχή σου, όπως διατεινόταν ο Γαλιλαίος– και, ανάλογα με το απόθεμα της πίστης σου μέσα σου, δικαιούσαι να μιλάς γι’ αυτόν αδιαφορώντας για το τι στα κομμάτια γίνεται γύρω σου» (απ. 46).
Αγόρασε online το βιβλίο από το βιβλιοπωλείο ΙΑΝΟΣ
Κάποτε προκύπτουν μεγαλύτερα ζητήματα, όπως η σχέση λογικής και ελευθερίας (απ. 26), καθώς και η κατοχύρωση των ανθρώπινων δικαιωμάτων (ελευθερία, δικαιοσύνη). Παρατίθενται οι απόψεις φιλοσόφων, εγκυκλοπαιδιστών και επιστημόνων (Ντεκάρτ, Χιουμ, Ντιντερό, Μονταίν, Γαλιλαίου, Νεύτωνα) αλλά και λογοτεχνών (του Θερβάντες, του Ροΐδη) και ιδρυτών θρησκειών (του Μωάμεθ). Πίστη, σύμφωνα με τον Αυγουστίνο, «είναι να πιστεύεις εκείνο που δεν βλέπεις», στο απόσπασμα «Ψάχνοντας για μια μαύρη γάτα σε ένα κατασκότεινο δωμάτιο». Η πείρα, ωστόσο, διδάσκει ότι στην ανθρώπινη υπόθεση μεγάλο ρόλο παίζει η συγκυρία (απ. 53), ενώ η ευτυχία βρίσκεται στα μικρά πράγματα. Ο άνθρωπος καλό είναι «να στρέφει την προσοχή του σε μικρά πράγματα, φροντίζοντας μάλιστα […] να τα εφευρίσκει ο ίδιος» (απ. 45).
Αξιοσημείωτος είναι και ο προβληματισμός για την τέχνη και τα έργα της (απ. 4, 10, 20, 51, 61, 80). Προβάλλεται η αυτονομία του έργου τέχνης, η πιθανή ασχήμια του (kitsch), αλλά και «η ομορφιά ως ανθρώπινο δημιούργημα». Ο συγγραφέας τονίζει ότι «αν θέλομε να είμαστε ακριβείς, [υπάρχουν] χίλιοι δυο άλλοι λόγοι για να θαυμάζομε τη φύση, πέρα από το να τη βλέπομε ως πρότυπο της ομορφιάς». Είναι γεγονός ότι «η αισθητική απόλαυση που προσφέρει η τέχνη είναι δυνατόν να προέλθει τόσο από το ωραίο, με την ηρεμία που εκπέμπει η αρμονία του, όσο και από το άσχημο, με την αναστάτωση που προκαλεί η αταίριαστη διάταξη των μερών του». Αναφέρονται παραδείγματα μεγάλων καλλιτεχνών, όπως ο Μιχαήλ Άγγελος αλλά και ο Έλληνας Γιαννούλης Χαλεπάς. Ο πρώτος συνδέεται με το αίτημα της αθανασίας («Το πάθος της δημιουργίας κάνει τον καλλιτέχνη να αγνοεί τη θνητότητά του»), ενώ ο δεύτερος με το θέμα της παράνοιας. Οι καλλιτέχνες «αισθάνονται να είναι μια ξεχωριστή κατηγορία πλασμάτων, μια νησίδα μέσα στην ανθρώπινη θνητότητα» (απ. 73). Πέρα από την ιερή τρέλα, η παράνοια αποτελεί μεγάλο εμπόδιο για τον καλλιτέχνη, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Βαν Γκογκ. Η τέχνη πάντως περιέχει τον σπόρο της εξαπάτησης (το τέχνασμα).
Η γλώσσα και η φιλοσοφία της απασχολεί τον συγγραφέα, όπως και οι σχετικοί κίνδυνοι (λογοκλοπή). Πολύτιμη είναι η συμβολή του Βιτγκενστάιν στη διαπίστωση της παγίδας που στήνει η γλώσσα. Και η μνήμη, άλλωστε, μπορεί να νεκρώσει τη σκέψη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η ιστορία του Φούνες που διηγείται ο Μπόρχες. «Η θηριώδης μνήμη του ήταν ένας σωρός από σκουπίδια», γιατί απομνημόνευε τα πάντα χωρίς διάκριση. «Ήταν εγκλωβισμένος μέσα στις δαιδαλώδεις λεπτομέρειες των γεγονότων και των πραγμάτων που υπέπιπταν στην αντίληψή του», με αποτέλεσμα να μην μπορεί να σκεφτεί. Η ιστορία του δίνει το δεύτερο χρονικό όριο του βιβλίου (1889). Η Ιστορία του κουτσομπολιού είναι ένα έξυπνο ανάγνωσμα, που βασίζεται σε θραύσματα σκέψεων. Η σαφήνεια, η απλότητα και η επιγραμματικότητα δημιουργούν χρήσιμα παραδείγματα, διδακτικά και όχι δασκαλίστικα. Το λογοτεχνικό ύφος συμβάλλει άμεσα στο άρτιο αποτέλεσμα. Ο κόσμος άλλωστε είναι προορισμένος να γίνει βιβλίο, σύμφωνα με τον Μποντλέρ, και όλα καταλήγουν στην απόλαυση της ανάγνωσης.
Ιστορία του κουτσομπολιού
[401 π.Χ. – 1889]
Θεοδόσης Ν. Πελεγρίνης
Ελληνικά Γράμματα
160 σελ.
ISBN 978-960-191-085-7
Τιμή €12,90
www.diastixo.gr
