του Μανώλη Δημελλά
Μια διψασμένη αναζήτηση μνήμης, πάθους και επιστημονικής αλήθειας
Η ανάγκη μας να καμαρώσουμε για τους προγόνους και τα κατορθώματά τους είναι διαχρονική και αναπόφευκτη. Κάθε φορά που αναδύεται ένα κομμάτι από το παρελθόν μας, φουσκώνουμε από υπερηφάνεια – άλλοτε δικαιολογημένα, άλλοτε από απελπισμένη ανάγκη για ρίζες και ταυτότητα.
Ο δρόμος προς τα Πηγάδια: αρχαία σε κάθε στροφή
Παίρνοντας τον αμαξωτό δρόμο από τις Μενετές προς τα Πηγάδια, τη σημερινή πρωτεύουσα, διακλαδίζονται δύο πορείες – είτε από τον ξεροπόταμο του Βρουτσά είτε από το Πλατύολο. Και στις δύο διαδρομές, είναι αδύνατον να μην πέσεις πάνω σε απομεινάρια αρχαίων χρόνων. Σκόρπια μνημεία, περισσότερο άγνωστα παρά μελετημένα, που κάποιοι παθιασμένοι άνθρωποι προσπάθησαν με μεράκι να φωτίσουν, ισορροπώντας ανάμεσα στη θεωρία και τη φαντασία.
Μήπως λοιπόν πρέπει να αφήνουμε το παρελθόν μόνο στην ακαδημαϊκή αυστηρότητα; Ή, αντίθετα, να το σκαλίζουμε όπως μπορούμε – με σεβασμό, περιέργεια, διάθεση να μάθουμε;
Η «σπηλιά του Ποσειδώνα» – ανάμεσα σε μύθο και αρχαιολογία
Λίγο μετά το εργοστάσιο οικοδομικών υλικών στον δρόμο του Βρουτσά, στα δεξιά και πάνω στο βουνό, ξεπροβάλλουν δύο σπηλιές, γνωστές τοπικά ως «η σπηλιά του Ποσειδώνα». Ο καθηγητής Μουτσόπουλος, από τους πρώτους που τις μελέτησαν, τις χαρακτήρισε ταφικό μνημείο, σημειώνοντας την ομοιότητα της κατασκευής με ιερά της Μικράς Ασίας.
Το μέρος δεν έχει τουριστική κίνηση. Οι μόνιμοι επισκέπτες είναι κατσίκια, που αναζητούν σκιά και βερβελιές. Η ατμόσφαιρα όμως είναι πυκνή, σχεδόν τελετουργική. Δεν χρειάζονται ούτε φτυάρια ούτε σκαπάνες – μόνο βλέμμα και φαντασία.
Η Δήμητρα της Καρπάθου – μυστήριο στη Γαματρία
Στην άλλη διαδρομή, λίγο πριν φτάσει κανείς στα Πηγάδια, υπάρχει ένα άλλο μνημείο – αινιγματικό όσο και ακατάτακτο. Στην περιοχή Δαματρία ή Γαματρία, ένα βράχινο σύμπλεγμα σκαλισμάτων παραπέμπει, σύμφωνα με ενδείξεις, σε ναό αφιερωμένο στη Δήμητρα.
Ο γιατρός και ερευνητής Γιώργος Λυτός δεν έμεινε στις ενδείξεις. Ύστερα από δεκαετή έρευνα, εξέδωσε βιβλίο το 2010 για τη λατρεία της Θεάς Δήμητρας στην Κάρπαθο. Συνδέει τον ναό στη Γαματρία με την παραλιακή περιοχή Λιμενάρι στο Αρδάνι, όπου, κατά την άποψή του, τελούνταν οι καθάρσεις πριν από την είσοδο στα Ελευσίνια Μυστήρια. Εκεί, όπως περιγράφει, εντοπίζεται τεχνητή κατασκευή υψηλής αρχιτεκτονικής αξίας, αφιερωμένη – πιθανώς – στη Θεά.
Ο Λιτός προχώρησε στ συγγραφή και έδοση του δεύτερου βιβλίου του, με τίτλο «Κάρπαθος, το νησί των Θεών», όπου εννοεί τους προϊστορικούς θεούς που προϋπήρξαν των Ολύμπιων.
Ονόματα, τοπωνύμια και το DNA του νησιού
Δεν είναι μόνο τα μνημεία. Είναι και τα ονόματα: Βρόντης, Κούρι, Αφιάρτης, Ασία, Φορκιά, Θοάντειο… Τοπωνύμια που θυμίζουν κάτι ομηρικό ή μυθικό και δεν έχουν ερμηνευθεί ακόμη με ασφάλεια. Ο αείμνηστος γιατρός Λιτός στηρίζεται στον περιηγητή Μπουοντελμόντι του 15ου αιώνα, αν και ορισμένοι επιστήμονες – όπως ο Legrand – τον θεώρησαν «φαντασιοκόπο».
Κι εμείς; Είμαστε περαστικοί από τον χρόνο, που αγαπάμε τον τόπο και δείχνουμε στους επισκέπτες βουνά και θάλασσα. Και νιώθουμε – και δικαίως – ότι μέσα στο αίμα μας κυλά μια μικρή Κάρπαθος.
Ανάμεσα στον μύθο και την επιστήμη
Περιοχές σαν αυτές διψούν για ανάδειξη. Το ενδιαφέρον μας δεν είναι απλώς επιθυμητό – είναι απαραίτητο. Είτε συμφωνεί κανείς με τις απόψεις του Λυτού, είτε τις αμφισβητεί, το σημαντικό είναι ο σεβασμός στην προσπάθεια. Και ακόμα περισσότερο, το ξεκαθάρισμα: να διαχωρίζουμε τον επιστημονικό λόγο από τη μυθιστορηματική προσέγγιση, αλλά χωρίς να χάνουμε τη γοητεία του ενός ή την αυστηρότητα του άλλου.
Γιατί, τελικά, πίσω από κάθε σπηλιά, κάθε σκαλισμένο βράχο και κάθε άγνωστο τοπωνύμιο, υπάρχει κάτι βαθύτερο: η ανθρώπινη ανάγκη να ανήκουμε σε μια αφήγηση μεγαλύτερη από εμάς.
φωτογραφία Δέσποινα Νταργάκη
18.6.2025
Καρπαθιακά Νέα
